आज महाशिवरात्रिको दिन हो। यो हिन्दू धर्मको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण पर्व पनि हो। हिन्दू पात्रो अनुसार यो पर्व फाल्गुन महिनाको कृष्ण पक्षको पहिलो दिन (अँध्यारोबाट सुरु हुने रात) मा मनाइन्छ। यो पर्व शिव र पार्वतीको विवाहको सम्झनामा मनाइन्छ।

महाशिवरात्रि शब्द तीन संस्कृत शब्दहरूमहा (अर्थात् “महान्”), शिव (हिन्दू देवता) र रात्रि (“रात”) मिलेर बनेको छ। यसको शाब्दिक अर्थ“शिवको महानरात”हो।

भगवान् शिवलाई फलफूल, पात, मिठाई तथा दूध अर्पण गरिन्छ। कतिपय भक्तजनहरू दिनभर व्रत बस्छन् र वैदिक वा तान्त्रिक विधिअनुसार शिवको पूजा-आराधना गर्छन्।

शिव मन्दिरहरूमा पवित्र पञ्चाक्षरी मन्त्र“ॐ नमः शिवाय”दिनभर जप गरिन्छ। साथै, भक्तजनहरूले शिव चालीसापाठ गरेर भगवान् शिवको स्तुति गर्छन्।

यो पर्वले जीवन र संसारमा रहेको “अँध्यारो र अज्ञानता माथि विजय”को स्मरण गराउँछ। यसदिन भगवान् शिवको स्मरण गर्दै भजन-कीर्तन गरिन्छ, व्रत बसिन्छ र इमानदारी, अहिंसा, दान, क्षमा जस्ता नैतिक मूल्यहरू तथा शिवत्वको अनुभूतिमा ध्यान केन्द्रित गरिन्छ। श्रद्धालु भक्तजनहरू रातभर जाग्राम बस्छन्। कतिपय भक्तहरू शिव मन्दिरहरूमा ज्योतिर्लिङ्गहरूको दर्शन गर्न जान्छन्। यो पर्व ईसा पूर्व पाँचौँ शताब्दी तिरबाट प्रारम्भ भएको विश्वास गरिन्छ।

महाशिवरात्रि शिवको जाग्राम रात हो। यस रातमा पृथ्वीको उत्तरी गोलार्धको स्थिति यस्तो हुन्छ कि मानव शरीरमा प्राकृतिक ऊर्जा वृद्धि हुन्छ। यो दिन प्रकृतिले मानिसलाई आध्यात्मिक चरमोत्कर्षतर्फ धकेल्छ। यही प्राकृतिक ऊर्जा प्रयोग गर्नको लागि, यस परम्परामा रातभर मनाइने विशेष पर्वको स्थापना गरिएको हो। यो रातभरको पर्वमा पूरै रात जाग्राम बसेर ढाड सिधा राख्नु एक महत्त्वपूर्ण अभ्यास मानिन्छ, ताकि ऊर्जाले स्वतः मार्ग पत्ता लगाउन सकोस्।

यसले विनाश र पुनःसृजनबीचको अन्तराल क्षणलाई सङ्केत गर्छ। महाशिवरात्रि हिन्दू धर्मको शैव परम्परामा विशेष महत्त्व राख्छ।

एक कथाअनुसार, शैव परम्परामा यस रात भगवान् शिवले सृष्टि, पालन र संहारको दिव्य ताण्डव नृत्य गर्नुहुन्छ भन्ने विश्वास गरिन्छ। ताण्डवले सृष्टिको विनाश र पुनःसृजनको चक्रलाई प्रतीकात्मक रूपमा जनाउँछ।

अर्को कथाअनुसार, यही रात भगवान् शिव र माता पार्वतीको विवाह भएको थियो भन्ने मान्यता छ। त्यसैले यसलाई शुभ मिलनको प्रतीकको रूपमा पनि हेरिन्छ।

अर्को विश्वासअनुसार, शिवलिङ्ग जस्ता शिवका प्रतीकहरूमा अर्पण गर्ने यो वार्षिक अवसरले विगतका पापहरूबाट मुक्ति दिलाउँछ र सदाचारको मार्गमा पुनः आरम्भ गराई अन्ततः मोक्ष प्राप्त गर्न कैलाश पर्वतसम्म पुग्ने बाटो खोल्छ।

समुद्र मन्थनका क्रममा उत्पन्न भएको विष “हालाहल”शिवले पिउनु भएको र त्यसलाई घाँटीमै धारण गर्नुभएको कथा पनि यस पर्वसँग जोडिएको छ। विषको प्रभावले उहाँको घाँटी नीलो बनेको थियो, त्यसैले उहाँलाई “नीलकण्ठ”भनियो।

हामी कहाँ महाशिवरात्रिमा राष्ट्रिय बिदाहुन्छ र देशभरिका मन्दिरहरूमा विशेष रूपमा मनाइन्छ। सबैभन्दा प्रसिद्ध स्थल पशुपतिनाथ मन्दिर हो, जहाँ हजारौँ भक्तजन पुग्छन्। नजिकैको प्रसिद्धशिव शक्ति पीठमा पनि दर्शनार्थीहरूको भीड लाग्छ। महाशिवरात्रिको अवसरमा नेपाली सेना दिवस पनि टुँडिखेलमा मनाइन्छ।

काठमाडौँमा सडक अवरोधको व्यवस्था गरिन्छ, जहाँ बालबालिकाले डोरी र तार प्रयोग गरी मानिस वा सवारी रोक्छन् र यसको साटो पैसा लिन्छन्।

शिवका भक्तजन रातभर जाग्राम बस्छन्। केहीले यस दिन भांग (गाँजा) सेवन गर्छन्, किनकि शिवलाई भांग सेवन प्रिय मानिन्छ। यसलाई“शिवको प्रसाद”वा“शिव बुटी”भनिन्छ।सम्पूर्ण नेपाल र छिमेकी भारतबाट साधु-सन्तहरू भीड-भाडका साथ पशुपतिनाथ मन्दिर पुग्छन् र विशेष पूजा सम्पन्न गर्छन्।

व्रत बस्नेहरूले निरजल व्रत (पानी र खाना दुवै नखाने) वा दिनभर फलफूल र दूध मात्र खाने व्रत अपनाउँछन्। सामान्य दिनहरूमा, पूजा बिहानै सम्पन्न हुने भएकाले सम्पूर्ण दिन व्रत बस्न आवश्यक पर्दैन। तर महाशिवरात्रिको दिन, पूजा रातभर निरन्तर हुने भएकाले व्रत लामो समयसम्म कायम राख्नुपर्छ। भक्तजनहरूले व्रत सूर्योदयपछि र चतुर्दशी तिथि सकिनु अघि तोड्छन्।

महाशिवरात्रि सबै व्यक्तिहरूका लागि अत्यन्तै महत्त्वपूर्ण छ। यस पर्वले व्यक्तिको आध्यात्मिक चेतना, पारिवारिक संस्कार र सांसारिक इच्छाहरू तीनै पक्षमा प्रभाव पार्छ, त्यसैले महाशिवरात्रि सबैको जीवनमा विशेष महत्त्व राख्दछ।

योग परम्परामा, शिवलाई केवल भगवानको रूपमा मात्र पूजा गरिँदैन,उनीआदि गुरु पनि मानिन्छन्, जसबाटयोग विज्ञानको उद्भव भयो।“योग”भन्नाले कुनै विशेष अभ्यास वा प्रणाली मात्र होइन; यो हो असीमित ज्ञानको खोजी र अस्तित्वको एकताको अनुभूति गर्ने चाहना हो। महाशिवरात्रिको रातले व्यक्तिलाई यही एकताको अनुभव गर्ने अवसर प्रदान गर्छ। अनेकौँ सहस्राब्दि ध्यानपछि, एक दिन भगवान् शिव पूर्ण स्थिर हुनुभयो। त्यही दिनलाई महाशिवरात्रि मानिन्छ। शिवको सम्पूर्ण गति र क्रियाकलाप रोकियो र उहाँ पूर्णरूपमा शान्त हुनुभयो। यसकारण, साधकहरूले महाशिवरात्रिलाई“स्थिरताको रात”को रूपमा पनि मनाउँछन्।

महाशिवरात्रि दिन र रातलाई योग परम्परामा किन यति महत्त्वपूर्ण मानिन्छ भने आधुनिक विज्ञानले पनि अनेक चरणहरू पार गर्दै एउटा निष्कर्षमा पुगेको छ, जीवन, पदार्थ, अस्तित्व, ब्रह्माण्ड र आकाश गङ्गा सबै एकै ऊर्जाको विभिन्न रूपहरू मात्र हुन्। यो वैज्ञानिक तथ्य हरेक योगीको अनुभावात्मक वास्तविकता हो।“योगी”शब्दको अर्थ हो जसले अस्तित्वको एकताको अनुभूति पाइसकेको छ।

शिवरात्रि महिनाको सबैभन्दा अँध्यारो रात हो। कुनै पनि तार्किक मनले अँध्यारोबाट परहेज गर्छ र स्वाभाविक रूपमा प्रकाशको खोजी गर्छ।तर “शिव”शब्दको शाब्दिक अर्थ हो-“जे छैन”। “जे छ”अस्तित्व र सिर्जना हो। “जे छैन”शिव हो।“जे छैन”भन्नाले आँखा खोलेर वरिपरि हेर्‍यौँ भने यदि दृष्टि साना चीजहरूमा केन्द्रित हुन्छ भने, हामी धेरै सिर्जनाहरू देख्न सक्छौँ ।तर यदि दृष्टि ठूला र गहिरा कुरा खोज्दै छ भने, अस्तित्वमा सबैभन्दा ठूलो विशाल शून्यता देख्न सकिन्छ ।

केही स्थानहरूलाई हामी आकाशगङ्गा भन्छौँ, तर ती आकाशगङ्गालाई समेटेको विशाल शून्यता धेरैको ध्यानमा आउँदैन। यही विशालता, असीम शून्यता नै शिव भनेर जनाइन्छ। आधुनिक विज्ञानले पनि प्रमाणित गरेको छ कि सबै कुरा शून्यबाट उत्पन्न हुन्छ र शून्यमा फर्किन्छ। यसै सन्दर्भमा, यो विशाल शून्यता वा “केही नभएको अवस्था”महादेवको रूपमा चिनिन्छ।

हरेक धर्म र संस्कृतिले सधैँसर्वव्यापी, सर्वत्र विद्यमान दिव्यताको कुरा गर्दै आएको छ। वास्तविक रूपमा, केवलअँध्यारो, शून्यता वा खालीपननै सबत्र उपस्थित हुन सक्छ।

जब मानिसहरूले कल्याण र भलाइको खोजी गर्छन्, तब दिव्यताको प्रतीकलाई प्रकाशको रूपमा बुझाइन्छ। तर जब मानिसहरूले आफ्नो जीवनभन्दा बाहिर हेर्न थाल्छन् रविघटन वा लयमा विलीन हुनुलक्ष्य बनाउँछन्, तब पूजा र साधनाको वस्तु अँध्यारो वा शून्यको रूपमा प्रस्तुत हुन्छ।

प्रकाश हाम्रो मनको एक अल्पकालीन घटना मात्र हो। प्रकाश अनन्त छैन, यो सधैँ सीमित सम्भावना हो किनभने यो आउँछ र अन्त हुन्छ।पृथ्वीमा हामीले चिन्ने सबैभन्दा ठूलो प्रकाशको स्रोत सूर्य हो। सूर्यको प्रकाश पनि हामी आफ्नो हातले रोक्न सक्छौँ र अँध्यारोको छाया छोड्न सक्छौँ। यसैले अँध्यारो सर्वव्यापी छ, सबत्र फैलिएको छ। हाम्रा मनहरूले सधैँ अँध्यारोलाई नराम्रो रूपमा वर्णन गरेका छौँ।

जब हामी सर्वत्र उपस्थित दिव्यको कुरा गर्छौँ, तब स्पष्ट रूपमा हामी दिव्यतालाई अँध्यारोको रूपमा बुझाइरहेका छौँ, किनभने मात्र अँध्यारो सर्वव्यापी छ। प्रकाश सधैँ कुनै स्रोतबाट आउँछ, जुन आफैँ जलिरहेको हुन्छ। यसको आरम्भ र अन्त हुन्छ।अँध्यारोको कुनै स्रोत छैन। यो आफैँमा स्रोत हो। यो सर्वत्र उपस्थित, अनन्तरसर्वव्यापी छ।

त्यसैले जब हामी शिव भन्छौँ, यसको अर्थ हो-अस्तित्वको विशाल शून्यता। यही विशाल शून्यको आलिङ्गनमा सबै सिर्जना भयो। यही शून्यको आलिङ्गनलाई हामी शिव भन्छौँ। त्यसैले जब हामी शिवरात्रिको सबैभन्दा अँध्यारी रात मनाउँछौँ, आफ्नोसीमितता विलीनगर्ने, हामी भित्रको सिर्जनाको स्रोतको अनन्तताअनुभव गर्ने यो एउटा अवसर हो।यसैले महाशिवरात्रिलाई आध्यात्मिक विकास र आत्म-विलीनताको रात मानिन्छ।

प्रत्येक व्यक्तिलाईभित्रको विशाल शून्यको अनुभव गराउने अवसर हो, जुन सबै सिर्जनाको स्रोत हो। शिवलाई प्रायःसंहारकको रूपमा चिनिन्छ। अर्कोतिर, उनी अत्यन्त दयालु सबैभन्दा महान् दाताका रूपमा पनि परिचित छन्। त्यसैले महाशिवरात्रि केवल जाग्राम बस्ने रात मात्र होइन; यो चेतनाको प्राप्तिको रात पनि हो। महाशिवरात्रि केवल सांस्कृतिक उत्सव नभएरआध्यात्मिक चेतना, आत्म-परीक्षण र भित्री शून्यको अनुभव गर्ने अवसरपनि हो।

अतः पवित्र महाशिवरात्रिको यस दिव्य अवसरमा भगवान् शिवको कृपाले हामी सबै नेपालीको हृदयमा सद्भाव, सच्चा प्रेम र आत्मीय भाइचाराको उज्यालो फैलियोस्। आदि पुरुष शिवको शान्त ऊर्जा हामीभित्र जागृत भई आपसी समझदारी, करुणा र एकताको भावना बलियो बनोस्। यो पावन दिनले हाम्रो मन, वचन र कर्मलाई एकतामा जोड्दै सम्पूर्ण राष्ट्रमा शान्ति, समृद्धि र आध्यात्मिक चेतनाको प्रकाश छाओस्। हर हर महादेव!! अस्तु: