२ मे अर्थात् कम्बोडिया बसाइको अन्तिम दिन थियो। भोलिपल्ट बिहानै फर्कने कार्यक्रम रहेकोले बाँकी समयमा जे जति हुन्छ घुम्ने भनेर साथीहरू भन्दै थिए। यो अन्तिम घुमघामको दिन पनि थियो। वास्तवमा हामीले कम्बोडियाको राजधानी नोम पेनमा घुमेकै पनि थिएन।आएको भोलिपल्ट बिहानै सिँधै अंकोरबाट गएका थियौ। हामीलाई आजको दिन घुमाउने जिम्मा कांग सानत्रानको थियो। उनले आज हामीलाई पूरै दिन समय छुट्याएर घुमाइदिन तयार भइन। उनी त्यहाँको पर्यटन मन्त्रालयमा काम गर्ने रहिछन्। हाम्रो टोलीका एक सदस्यसँग सँगै थाइल्यान्डको फुकेटमा पढ्दाको साथी रहेकोले यो अवसर प्राप्त भएको थियो। त्यसैले त हामीलाई समय दिएकी थिइन। उनले एक जना पर्यटन मन्त्रालयबाट अवकाश पाएर हाल पर्यटक गाइडको काम गर्ने सोफि छाय (Sophea Chhay) लाई पनि लिएर आएकी रहिछन् जसले गर्दा हामीलाई पनि सजिलो हुनेछ भनेर।

हामीलाई हाम्रो आजको घुमघामको गन्तव्य भनेको सिटी टूर थियो। जसमा राजदरबार, संसद्, स्वतन्त्रताको स्मारक, स्टेडियमलगायतका ठाउँहरू र सिटी भन्दा अलि बाहिर गएर सिटी बाहिरको समेत दृश्यावलोकन र अनुभव समेत लिने नै थियो। सोही बमोजिम हाम्रो इच्छा जाहेर गरियो। सोफी छायले राजदरबार साँढे चार बजे बन्द हुने भएकोले राजदरबार हेर्ने कीतुओल स्लेङ्ग नरसंहार संग्रालय (Tuol Sleng Genocide Museum) हेर्ने भनेर रोजाइन। हामीले संग्रालयमा इतिहास हुने भएकोले त्यहाँको विगतको समाज, राजनीतिक इतिहास लगायतका कुराहरू हेर्ने बुझ्ने अवसर प्राप्त हुने भएकोले हामी राजदरबार भन्दा पनि संग्रालय जाने भनी उनलाई भन्यौ। बरु राजदरबार बाहिरबाट फन्को लगाउँला गाडीमा बसिबसी भनेर भनेपछि। उनले हामी पहिला संग्रालयतिर लाने भइन। संग्रालयको अवलोकन गरेपछि महसुस भयो कि यदि संग्रालय नगएको भए कम्बोडिया भ्रमण एकदमै अधुरो, अपुरो र खल्लो हुने रहेछ। संग्रालय भ्रमणपछि कम्बोडियाको राजनीतिक उतारचढावका इतिहास खोतल्न र इतिहासका धेरै पानाहरू उघार्न मन लागेर आयो।

टिकट काटेर भित्र छिरेपछि हामीलाई सोफिले भनिन यहाँ चार वटा विल्डिङ्ग/ब्लक छन्। जुन पोलपोटको समय अगाडी यो विद्यालयको भवन हो तर उक्त समयमा सन् १९७५ देखि सन् १९७९ सम्म यातना गृह/ हिरासत केन्द्र बनाइयो। गोप्य जेल (Secret Prison) को रूपमा यसको उपयोग गरियो। यसको नाम S-21 थियो भनेर भनिन्। एउटा फ्रेममा यस्तो विस्तृत विवरण लेखिएको थियो:

Building A: Previously Confinement of high-ranking cadres under Pol Pot now exhibition of photo of the last victims of genocide.

Building B: Previously, individual cells on the ground and first floors, mass detention on the second floor. Now exhibition of photos of S-21 victims.

Building C: Previously, individual cells on the ground and first floors, mass detention on the second floor. Now, exhibition of former cells, vestige of Pol Pot regime.

Building D: Previously, Individual cells on the ground and first floors; mass detention on the second floor. Now exhibition of photo of S-21 victims.

हामीले क्रमशः बिल्डिङ्ग“ए”(A)देखि अवलोकन गर्दै अगाडी बढ्यौ। सोफि छायले त्यहाँको ऐतिहासिक घटना भन्दै गइन्। साह्रै पिडा पनि भयो। हुन त यूरोप अमेरिकाका सङ्ग्रहालय हेर्दा त्यस्तो भएको थिएन। त्यो चाहे पेरिसको लुभ्रो संग्रालय होसकी, इटालीको फ्लोरेन्स शहरमा रहेको कवि दाँतेको संग्रालय होस् वा बेल्जियमको वाटरलुमा रहेको। एक पटक वासिङ्टन डिसीस्थित एफ्रो-एशियाली संग्रालय अवलोकनमा जाँदा अफ्रिकन काला जातिमाथिको गोराको विभेदले मन चसक्क बनाएको थियो। यतिसम्मकी ट्रेनमा समेत कालाका लागि सिट र ट्यालेट पनि छुट्टै रहेछन्। चरम विभेद गरिएको प्रस्ट चित्रण गरिएको थियो जनावरलाई जस्तो व्यवहार गोराहरूले निग्रोहरूलाई गरेका रहेछन्। एकजोडी गोरी श्रीमती आफ्नो काला श्रीमानसँग अँगालो मारेर ग्वा ग्वा डाको छोडेर रोइरहेकी थिइन। पश्चाताप लिइरहेकी थिइन विगतको त्यो गोराले गरेको विभेद देखेर। त्यो त केवल संग्रालयमा कैद भएको कुरा न थियो।

वास्तविक भोग्नेहरूको पीडा त कसरी व्यक्त हुनसक्छ र केवल शब्दमा र तस्बिरका प्रतिनिधि सङ्केत मात्र न हुन है। त्यस्तै पीडादायक अवस्था कम्बोडियाले सन् 1975 देखि सन् 1979 मा बेहोरेको रहेछ। खमेरुज (Khmer Rouge) हरूको समयमा र त्यसको नेतृत्व गरेका थिए पोलपोटले। उनीहरूले प्रजातान्त्रिक कम्पुचिया (Democratic Kampuchea) भन्ने गर्दथ्यो। कम्युनिस्ट शासनका नाममा विध्वंसबाहेक केही गरेनछन् करिब बिस लाख(दुई मिलियन) नागरिकको आमहत्या गरिएको रहेछ जम्मा तीन वर्ष आठ महिना २० दिनको समयमा।राजधानी नोम पेनका सबै संरचना भत्काएर, त्यहाँका सबै नागरिककोलाई धपाएर गाउँ पठाएर र नजाने नमान्ने जतिलाई नरसंहार गरेका रहेछन्। निशानामा बुद्धिजीवी तथा उच्च ओहोदाका कसैलाई बाँकी राखेका रहेनछन्।

यातना गृहका बिल्डीङ्ग “ए”(A)मा त्यस्तै उच्चतहकालाई यातना दिन थुन्न प्रयोग गरिएको रहेछ। कोठाहरूमा उक्त समयमा प्रयोग भएको सुत्ने प्लङ्ग, दिशा पिसाब गर्ने भाँडो र खुट्टामा लगाइएको नेल अझै सुरक्षित राखिएको छ। त्यस्तै विल्डिङ्ग “”बी” (B)मा दर्दनाक अवस्था देखिन्छ एक जना थुनुवाका लागि कतिसम्म साँघुरोमा कैद गरिएको थियो अनि घेरेर राखिएको सबै देखिन्छ। तेस्रो तल्लामा महिलाहरूका लागि थुनिने र महिला थुनुवाको काठले सवैतिर घेरेर बाहिरबाट भित्र हेर्न र भित्रबाट बाहिर हेर्नु पर्दा सानो वर्ग आकारको सानो प्वाल मात्र बाँकी अरू सबै काठले बन्द गरेको।

पोलपोटको उक्त त्रासदीको शासन धेरै लामो समय त चलेनछ। तर मुलुकमा ठूलो विध्वंस मच्चाएछ। कम्बोडियन मात्र नभएर भारतीय, न्यूजील्याण्ड तथा अन्य मुलुकका नागरिक समेत उक्त समयमा मारिएका रहेछन्। उनीहरूमध्ये एक थिए केरी हमिल (Kerry Hamil)जो न्यूजिल्याण्डका थिए। उनलाई सन् 1978 अगस्ट 13 मा Koh Tang Island बाट नियन्त्रणमा लिएर यो यातना गृहमा राखिएको रहेछ अनि पछि हत्या गरियो। करिब 16000 लाई यो जेलमा राखिएको रहेछ सन् 1975 देखि 1979 को समयमा र सोधपुछ गर्ने अनि मार्न चाहिँ त्यहाँबाट करिब 15 किलोमिटर दूरीमा रहेको Choeung EK किलिङ्ग साइटमा लगेर मारिने रहेछ। सन् 1979 मा भियतनामको सेनाले हस्तक्षेप गरेर पोलपोटको शासनको पतन भएको रहेछ। हुन त 1979 पछि सन् 1989 सम्मको समय समेत करिब एक लाख कम्बोडियनको मृत्यु भएको रहेछ। उक्त समयमा पराजित ख्मेर रुजका समर्थक र भियतनाम समर्थित सरकारी सेनाबीचको सङ्घर्षमा। त्यस्तै सन् 1969 देखि सन् 1973 को बिचमा अमेरिकाले गोलाबारुदी गर्दा करिब पाँच लाख कम्बोडियनको मृत्यु भएको रहेछ। सन् 1970 मा राजालाई फालेर अमेरिकाको समर्थन र सहयोगमा सैनिक कु गराइ गणतन्त्रात्मक कम्बोडियाको स्थापना भएको इतिहास कम्बोडियाको छ।

संग्रालयमा मानव अस्थिपञ्जरहरू, खप्पर तथा विभिन्न करङका भागहरू सुरक्षित राखिएका छन्। हेर्दै शरीर नै जिरिङ्ग हुने दृश्य। पोलपोटको समयमा प्रयोग भएका Genocide Memorial 81 वटाSecurity Office (Prison) 196 वटा जुन मध्ये एक हामीले हेरियो। त्यस्तै Killing Sites 388 वटा रहेछन्।यातना केन्द्रमा यातना दिएपछि टाढा लगेर मार्ने रहेछन्। सामूहिक चिहान स्थलको संख्या करिब 19,653 रहेछ। उक्त समयको नरसंहारबाट बचेका र हामीले अवलोकन गरेको Secret Prison(S-21)Tuol Sleng मा नै कैदी भएर बच्न सकेका चौध जना मध्ये हालसम्म जीवित रहेका मध्येका एक CHUM MEY जो हाल 95 वर्षीय वृद्धले किताब बेचिरहेका थिए। उनीसँग तस्बिर पनि लिइयो र उनको बारेको किताब पनि किनियो। अर्को एक Bou Meng जो पेन्टर भएकोले आफ्नो कलाले गर्दा बाच्न सफल भएका रहेछन् तर अपरेसन गरेको र वृद्ध भएकोले त्यहाँ आउन नसक्ने रहेछन्। उनको बारेमा लेखिएको पुस्तक भने किनियो।

सोफिले हामीलाई बताए अनुसार पोलपोट (Polpot)भनेको Pol-Politicर Pot-Potential हो रे तर पोलपोटको वास्तविक नाम चाहिँ Salot Sor रहेछ। उनको शासनको अवधिलाई कम्बोडियाको इतिहासको अँध्यारो र पिडादायक अध्यायको रूपमा लिँदा रहेछन्। त्यो कहालीलाग्दो इतिहासलाई उनीहरू सम्झन पनि चाहँदैन भन्दै थिइन सोफि। पोलपोट इतिहास विषयका शिक्षक थिए भने उनी पेरिसबाट ग्राजुयट थिए। बाहिर पढेर आएर पनि किन यति क्रूर बने होलान्। पछि उनले यत्रो आमनरसंहार भएको आफूलाई थाहा नै नभएको समेत भनेका थिए रे शासकलाई के भइरहेको हुन्छ भन्ने थाहा नहुने कुरा हुन्छ र। हामीलाई सोफीले बताए अनुसार शिक्षित र बौद्धिक नागरिक जो प्रश्न गर्न सक्छन् उनीहरूलाई सहरहरूबाट नियन्त्रणमा लिएर धपाएर तथा हत्या गरेर आफ्नो विरोध कसैले गर्न नसकोस् भन्ने रहेछ। उक्त ख्मेररुजको शासनको समयमा नोम पेनबाट मानिसहरूलाई धपाएर पूरै खाली गराइएको रहेछ। पोलपोटको समयमा कम्बोडियामा करिब 70 लाख मानिस रहेकोमा 20 लाखलाई त मारेका नै रहेछन्। त्यसमा प्रायजसो शिक्षित र बौद्धिक वर्गका थिए रे। धेरै जसो मानिसलाई बल्कचेन/फलामको चेनले हानेर मारिएको रहेछ। मानिसलाई मार्ने ठाउँ चाहिँ यो जेलबाट करिब 15 किलोमिटर टाढा रहेको Choeung EK मा रहेछ। करिब 3 वर्ष आठ महिना 20 दिनको अवधिमा त्यत्रो बिस लाख मानिस मारिएको रहेछ। यो जेलमा पठाएका करिब 16000 मध्ये 14 जना मात्र बच्न सफल भएका रहेछन्। बल्कबी सी डी (BCD)मा सामान्य मानिसहरू राखेर यातना दिने गरिन्थ्यो।मारिएका बिस लाखमा करिब 70 प्रतिशत पुरुष र बाँकी 30 प्रतिशत महिला रहेछन्।

त्यति ठूलो सङ्घर्ष गरेर राज्यसत्तामा पुगेका ख्मेररोजहरु किन त्यति साह्रो क्रूर भएका होलान्। तत्कालीन सैनिक शासक लोन नोलको अमेरिका समर्थित तथा सहयोग प्राप्त सरकारलाई सशस्त्र युद्धको सङ्घर्षद्वारा पराजित गरी राज्यसत्ता कब्जा गरेका उनीहरूले जनतामाथि नै ठुलो दमन गरेर छिट्टै पत्तासाप हुन पुगे। साम्यवाद ल्याउने कम्युनिस्ट शासक ख्मेररुजहरुको चार वर्ष पनि नहुँदै पतन हुन पुग्यो। पोलपोटको सन् 1998 मा कम्बोडिया थाई बोर्डर क्षेत्रमा जङ्गलमा मृत्यु भएको भनिन्छ भने नरसंहारमा सो समयका केही शासकहरूलाई जेलमा राखिएको र न्यायिक छानबिन अहिलेसम्म पनि जारी रहेको सोफिले बताइन। आज पनि ठूलो संख्यामा ख्मेर रुजका पूर्व लडाँकूहरु र पीडित तथा उनका परिवारहरू जीवितै छन् र उनीहरू विगतको यो पीडालाई खोतल्न चाहँदैनन्। कम्बोडिनहरु दुखमा पनि दुख लुकाएर मुस्कुराउने हाम्रो संस्कार हो उनी भन्दै थिइन।

कम्बोडिया सन् 1863 देखि 1953 सम्म करिब 90 वर्ष त फ्रान्सको उपनिवेशको रूपमा रहेछ।King Norodom Sihanouk लाई सैनिक कू द्वारा सन् 1970 मा अमेरिकाको सहयोग तथा समर्थित हटाएर ख्मेर गणतन्त्र स्थापना गरिएकोमा पुनः सन् 1993 मा तीनै King Norodom Sihanouk लाई राजगद्दीमा फर्काएर राजतन्त्र पुनर्स्थापना भएको रहेछ। हाल करिब 17 मिलियन जनसंख्या रहेको त्यसको आधा जति वर्षेनी पर्यटक भित्रिँदा रहेछन्। पछिल्लो दश/पन्ध्र वर्षको अवधिमा यस मुलुकले विकासमा फड्को मारिरहेको साथीहरूले भन्दै थिए। इतिहासमा धेरै आरोहअवरोह पार गरेर आएको मुलुक तर पर्याप्त सम्भावना भएको वर्षमा तीन खेती धान उत्पादन हुने समुद्रसँग जोडिएको मुलुकले विकासको पथमा लम्किरहेको रहेछ भने विगतको त्यो नमिठो इतिहासले भनी पिरोलिरहँदो रहेछ। हामीलाई पनि हेर्दै र सुन्दै मनै अमिलो हुने तर यसको पिडा बेहोरेका परिवार र आफन्त जिउँदै छन् उनीहरूलाई कस्तो हुँदो हो त्यो त केवल उनीहरूलाई मात्र थाहा छ।