काठमाडौँ – संविधान सभाका एक मात्र समलिङ्गी सभासद् तथा ‘लिङ्गदेखि मानव प्रकृतिसम्म’ पुस्तकका लेखक सुनिल बाबु पन्तले आधुनिक लैङ्गिक मनोविज्ञान र शिक्षा प्रणालीमा पश्चिमा अवधारणाको प्रभाव रहेको बताएका छन्। पूर्वीय दर्शन, शास्त्र र परम्परामा रहेका लैङ्गिक विविधतासम्बन्धी विषयलाई आधुनिक भाषामा बुझाउनुपर्ने उनले बताए।

पन्तले लैङ्गिक विविधतासम्बन्धी विषयवस्तुमा नेपाली समाजमा पर्याप्त अध्ययन र सामग्रीको अभाव रहेको बताए। विभिन्न शास्त्रमा उल्लेख भएका विषयलाई आधुनिक भाषामा प्रस्तुत गर्दै पूर्वीय दर्शन र परम्परामा रहेका पात्र, अभ्यास तथा मान्यतालाई मानव विकास, मानव अधिकार र महिला आन्दोलनसँग जोडेर अध्ययन गर्न सकिने उनको भनाइ छ।

उनले आधुनिक शिक्षा प्रणाली र लैङ्गिक मनोविज्ञानमा पश्चिमा अवधारणाको प्रभाव रहेको उल्लेख गर्दै नेपालमा रहेका ऐतिहासिक तथा सांस्कृतिक सन्दर्भलाई पनि महत्त्व दिनुपर्ने बताए।

पन्तका अनुसार पश्चिमा नारीवादी चिन्तनमा सिमोन द बोउवारको ‘द सेकेन्ड सेक्स’ जस्ता कृतिको चर्चा हुने गरे पनि पूर्वीय समाजमा रहेका योगमाया, तारा र अन्य ऐतिहासिक पात्रका योगदानबारे पर्याप्त चर्चा हुँदैन। देवीका रूपमा पूजा गरिने पात्रलाई धार्मिक आस्थाका आधारमा मात्र नभई तत्कालीन समाजमा उनीहरूले खेलेको भूमिका र सम्भावित सङ्घर्षका दृष्टिले पनि अध्ययन गर्न सकिने उनले बताए।

यस्ता पात्र र परम्पराको अध्ययनले नेपाली समाजको सभ्यताको विकास बुझ्न, मानव अधिकारको अवधारणालाई फराकिलो बनाउन र महिला आन्दोलनलाई थप सहयोग पुर्‍याउन सक्ने पन्तको भनाइ छ।

पन्तले ‘कालीदेवीसम्मको यात्रा’ शीर्षकमा आफूले लेखेको लेख र त्यससम्बन्धी प्रस्तुतिको प्रसङ्ग उल्लेख गर्दै समाजमा सौन्दर्य र शक्तिलाई हेर्ने दृष्टिकोण समयसँगै कसरी बदलिएको छ भन्ने विषय उठाए।

उनका अनुसार काली, सती, पार्वती र गौरीका स्वरूपलाई हेर्दा सौन्दर्य र सशक्तीकरणको अवधारणाबारे अध्ययन गर्न सकिन्छ। कालीको स्वरूपलाई शक्तिशाली र सर्वोच्च मान्ने परम्परा हुँदाहुँदै पनि पछि गोरो वर्णलाई सुन्दर र कालो वर्णलाई नकारात्मक अर्थमा हेर्ने सोच विकसित भएको विषयमा प्रश्न गर्नुपर्ने उनले बताए।

पन्तले कालीबाट गौरी बन्ने कथालाई सौन्दर्यको सामाजिक अवधारणा र सत्तासँग जोडेर बुझ्नुपर्ने उल्लेख गरे। उनका अनुसार कुनै समय शक्तिको प्रतीकका रूपमा स्वीकार गरिएको कालो वर्णलाई पछि नकारात्मक अर्थमा प्रस्तुत गरिनु आफैँमा अध्ययनको विषय हो।

पुस्तक लेखन र सम्पादनका क्रममा शब्दको अर्थ र सन्दर्भले निम्त्याउन सक्ने अन्योलबारे पनि पन्तले एउटा रोचक अनुभव सुनाए।

उनका अनुसार पुस्तक सम्पादन भइरहेका बेला ‘लिङ्ग’ शब्दको प्रयोगबारे एक जना सम्पादकीय सहकर्मीसँग छलफल भइरहेको थियो। त्यही क्रममा सुशीलजीले फोन गरेर शास्त्रीय सन्दर्भमा ‘झुन्डिएको लिङ्ग’ भन्नुपर्ने धारणा राखे। त्यसपछि पन्तले त्यहाँ उपस्थित बहिनीसँग यसबारे सोध्दा उनले नयाँ पुस्ताले ‘काटेको लिङ्ग’ भन्ने शब्द पनि प्रयोग गर्ने गरेको बताइन्।

पन्तका अनुसार एउटै शब्द फरक सन्दर्भमा प्रयोग हुँदा त्यसको अर्थ बिल्कुलै फरक हुन सक्छ। यौन तथा यौनिकतासम्बन्धी छलफलमा प्रयोग हुने शब्दलाई त्यसको सन्दर्भ नबुझी ग्रहण गर्दा अन्योल सिर्जना हुन सक्छ।

उनले आफूले पुस्तक सम्पादन गरिरहेको विषय र फोनमा भइरहेको कुराकानीको सन्दर्भ केहीबेर छुट्याउन नसकेको अनुभव पनि सुनाए। यस घटनाले शब्दको प्रयोग मात्र नभई त्यसको सन्दर्भ, अर्थ र आशय बुझ्नु पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण रहेको देखाएको उनको भनाइ थियो।

‘लिङ्ग’ र ‘लैङ्गिकता’ एउटै कुरा होइनन्

पन्तले पुस्तकको उद्देश्यबारे प्रकाश पार्दै ‘लिङ्गदेखि मानव प्रकृतिसम्म’ शीर्षकमा रहेको ‘प्रकृति’ शब्दको अर्थबारे व्याख्या गरे।

उनका अनुसार पुस्तकमा ‘प्रकृति’ भन्नाले व्यक्तिमा स्वाभाविक रूपमा विकास हुँदै जाने विशेषता र गुणलाई बुझाउन खोजिएको छ। उनले मोटामोटी रूपमा स्त्री प्रकृति, पुरुष प्रकृति र तृतीय प्रकृतिको अवधारणामार्फत विषयलाई बुझाउने प्रयास गरेका छन्।

पन्तका अनुसार अङ्ग्रेजीका ‘सेक्स’ र ‘जेन्डर’ शब्दको नेपालीमा ठ्याक्कै मिल्ने अनुवाद नहुँदा दुवैलाई ‘लिङ्ग’ भन्ने चलन छ। यसले विषय बुझ्न कठिनाइ सिर्जना गरेको छ। ‘सामाजिक लिङ्ग’ भन्ने शब्दको प्रयोग पनि यही सन्दर्भमा आउने गरेको उनले बताए।

उनले जन्मँदा शिशुको बाह्य यौनाङ्गका आधारमा छोरा वा छोरी भनेर छुट्याउने चलन रहेको उल्लेख गर्दै व्यक्तिको सम्पूर्ण प्रकृति त्यही एउटा चिन्हबाट निर्धारण नहुने बताए।

पन्तका अनुसार व्यक्तिको शारीरिक विकाससँगै स्तनको विकास, महिनावारी, आवाजमा परिवर्तन, अनुहार तथा शरीरमा रौँ पलाउनेलगायतका विभिन्न विशेषता विकसित हुन्छन्। यस्ता विशेषतालाई समग्रतामा हेरेर व्यक्तिको शारीरिक प्रकृति बुझ्नुपर्ने उनको भनाइ छ।

उनले जन्मँदा देखिने एउटा शारीरिक विशेषताका आधारमा व्यक्तिको सम्पूर्ण लैङ्गिक पहिचान र प्रकृति निर्धारण गर्न नमिल्ने तर्क गरे। उनका अनुसार व्यक्ति हुर्कँदै जाँदा विकसित हुने विभिन्न विशेषतालाई पनि बुझ्न आवश्यक छ।

पन्तले सामान्यतया स्त्री प्रकृति र पुरुष प्रकृतिका साथै तृतीय प्रकृतिको अवधारणालाई प्रस्तुत गर्दै मानव प्रकृतिलाई बुझ्ने परम्परागत दृष्टिकोणबारे चर्चा गरे। उनले व्यक्तिका विशेषताहरूलाई दुईवटा निश्चित वर्गमा मात्र सीमित गरेर बुझ्नुभन्दा विविधतालाई स्वीकार गर्नुपर्ने धारणा राखे।

पन्तले तृतीय प्रकृतिको व्याख्या गर्दै स्त्री र पुरुषसँग सम्बन्धित विशेषता तथा गुणको मिश्रण र सन्तुलनका रूपमा बुझ्न सकिने धारणा प्रस्तुत गरे। उनले यसलाई मध्यमार्ग, सन्तुलन र मानव चेतनासँग जोडेर व्याख्या गरे।

उनका अनुसार पूर्वीय दर्शनमा स्त्री र पुरुषका गुणबीचको सन्तुलनलाई उच्च आध्यात्मिक अवस्थाका रूपमा बुझ्ने परम्परा पनि रहेको छ। उनले अर्धनारीश्वरको स्वरूपलाई यसको उदाहरणका रूपमा प्रस्तुत गरे।

पन्तले शिव र शक्तिको संयुक्त स्वरूप अर्धनारीश्वरलाई स्त्री र पुरुषका विशेषताबीचको सन्तुलनको प्रतीकका रूपमा व्याख्या गरे। उनका अनुसार पूर्वीय परम्परामा दुई पक्षबीचको सन्तुलनलाई महत्त्व दिने दृष्टिकोण पाइन्छ।

उनले धामीझाँक्री, अजिमा र कुमारीजस्ता परम्पराको चर्चा गर्दै समाजमा उपचार, आध्यात्मिक अभ्यास र सामुदायिक सेवासँग जोडिएका भूमिकामा लैङ्गिक विविधता भएका व्यक्तिहरूको उपस्थिति रहेको बताए।

पन्तका अनुसार धामीझाँक्रीले जडीबुटी तथा आयुर्वेदिक अभ्यासका साथै आध्यात्मिक विश्वास र ऊर्जासँग जोडिएका विधिबाट उपचार गर्ने परम्परा रहेको छ। उनले यस्ता अभ्यासलाई ऐतिहासिक र सांस्कृतिक सन्दर्भमा अध्ययन गर्नुपर्ने बताए।

उनले विगतमा केही समुदायमा स्त्रीसँग सम्बन्धित पहिरन, गरगहना र व्यवहार अपनाउने परम्परा रहेको उल्लेख गरे। उनका अनुसार यस्ता परम्पराले लैङ्गिक विविधतालाई समाजले कसरी बुझ्थ्यो भन्ने अध्ययन गर्न सहयोग पुर्‍याउँछन्।

पश्चिमा मनोविज्ञान र व्यक्तिको शरीरप्रतिको दृष्टिकोण

पन्तले पश्चिमा लैङ्गिक मनोविज्ञानमा प्रयोग हुने अवधारणाबारे चर्चा गर्दै व्यक्तिको शरीर र लैङ्गिक पहिचानबीचको सम्बन्धलाई बुझ्ने दृष्टिकोणले व्यक्तिको आत्मविश्वासमा प्रभाव पार्न सक्ने बताए।

उनका अनुसार विगतमा जन्मँदा तोकिएको लिङ्ग र व्यक्तिको व्यवहार वा अनुभूतिबीच फरक देखिँदा त्यसलाई मानसिक समस्याका रूपमा व्याख्या गर्ने प्रवृत्ति थियो। पछि अधिकारकर्मीहरूको आन्दोलन र बहससँगै लैङ्गिक विविधतालाई बुझ्ने अवधारणामा परिवर्तन आएको उनले उल्लेख गरे।

पन्तले शरीर र मनबीच सामञ्जस्यता नभएको अवस्थालाई समस्याका रूपमा मात्र हेर्ने दृष्टिकोणले कतिपय व्यक्तिमा आफ्नो शरीरप्रति नकारात्मक भावना उत्पन्न गर्न सक्ने तर्क गरे। जन्मँदा छोरा भनेर चिनिएको व्यक्तिमा स्त्रीसँग सम्बन्धित स्वभाव देखिएमा वा छोरी भनेर चिनिएको व्यक्तिमा पुरुषसँग सम्बन्धित स्वभाव देखिएमा त्यसलाई कमजोरी वा रोगका रूपमा बुझ्नु उचित नहुने उनको भनाइ छ।

उनले लैङ्गिक विविधता भएका व्यक्तिलाई आफू जन्मिएको शरीरप्रति घृणा गर्नुपर्ने वा महिला वा पुरुषमध्ये कुनै एक निश्चित मापदण्डमा अनिवार्य रूपमा मिल्नुपर्ने दबाब दिन नहुने बताए।

पन्तका अनुसार व्यक्तिलाई आफ्नो प्रकृति र पहिचान स्वीकार गर्दै स्वाभाविक रूपमा हुर्किन पाउने वातावरण आवश्यक छ। उनले सन्तुलन, विविधता र आत्मस्वीकृतिलाई सकारात्मक रूपमा बुझ्ने दृष्टिकोणले लैङ्गिक विविधता भएका व्यक्तिको आत्मविश्वास बढाउन सहयोग गर्न सक्ने धारणा राखे।

उनले आफ्नो शरीरप्रति असन्तुष्टि वा पहिचानसम्बन्धी अन्योल अनुभव गर्ने सबै व्यक्तिको अवस्था एउटै नहुनेतर्फ पनि ध्यान दिनुपर्ने बताए। उनको जोड लैङ्गिक विविधतालाई नकारात्मक दृष्टिले मात्र नहेरी व्यक्तिको अनुभव, आवश्यकता र अधिकारलाई सम्मान गर्नुपर्नेमा थियो।

पन्तले गणेश, कुमार, अर्धनारीश्वरलगायत धार्मिक पात्र र पूर्वीय ग्रन्थका प्रसङ्ग उल्लेख गर्दै पुराना मान्यतामा स्त्री र पुरुषका गुण तथा विशेषतालाई कसरी व्याख्या गरिएको थियो भन्नेबारे चर्चा गरे।

उनका अनुसार गणेशसम्बन्धी कथामा बुद्धि, स्मरणशक्ति र करुणाजस्ता गुणलाई महत्त्व दिइएको छ। उनले स्त्रीबाट मासु, रगत र बुद्धि तथा पुरुषबाट हड्डी र बल प्राप्त हुने भन्ने पुरानो मान्यताको प्रसङ्ग उठाउँदै महिलामा बुद्धि हुँदैन भन्ने धारणालाई चुनौती दिए।

पन्तले महिलाको बुद्धि, स्मरणशक्ति र बौद्धिक क्षमताबारे सकारात्मक मान्यता रहेका पुराना कथालाई आधुनिक समाजमा पुनः अध्ययन गर्नुपर्ने बताए। उनका अनुसार यस्ता कथाले महिलालाई कमजोर र पुरुषलाई मात्र शक्तिशाली ठान्ने पितृसत्तात्मक सोचमाथि प्रश्न उठाउन सहयोग गर्न सक्छन्।

उनले केही परम्परामा तृतीय प्रकृतिका व्यक्तिलाई विवाह र पारिवारिक जीवनभन्दा बाहिर राखेर धार्मिक, सामाजिक तथा मार्गदर्शक भूमिकामा संलग्न गराउने चलन रहेको पनि उल्लेख गरे। उनका अनुसार यस्ता ऐतिहासिक अभ्यासको अध्ययन गर्दा तिनको सामाजिक पृष्ठभूमि र व्यक्तिको अधिकार दुवै पक्षलाई ध्यान दिनुपर्छ।

पन्तले ब्रिटिस शासन र भिक्टोरियन नैतिकताको प्रभावले दक्षिण एसियाका विभिन्न समुदायमा प्रचलित केही परम्परागत अभ्यासलाई निषेध गर्ने प्रक्रिया अघि बढेको दाबी गरे।

उनका अनुसार ब्रिटिस शासनकालमा त्यहाँको धार्मिक तथा नैतिक मान्यतासँग मेल नखाने विभिन्न स्थानीय अभ्यासलाई गैरकानुनी बनाउने प्रवृत्ति देखिएको थियो। उनले आदिवासी समुदायका पहिरन र जीवनशैलीका अभ्यासलाई उदाहरणका रूपमा प्रस्तुत गरे।

पन्तले सन् १९९९ मा ओडिसामा करिब १० महिना बसेको अनुभव सुनाउँदै त्यहाँ र झारखण्डका केही आदिवासी समुदायमा पुरुष तथा महिलाले शरीरको माथिल्लो भागमा लुगा नलगाउने परम्परा रहेको उल्लेख गरे। उनका अनुसार यस्तो अभ्यासलाई स्थानीय सांस्कृतिक सन्दर्भमा बुझ्नुपर्नेमा बाहिरबाट आएको नैतिकताको मापदण्डका आधारमा मूल्याङ्कन गरिनु उचित हुँदैन।

उनले हिजडा समुदायका व्यक्तिहरूले विगतमा उपचार, नृत्य, सल्लाह, शृङ्गार, गायन तथा अन्य सामाजिक सेवामा योगदान पुर्‍याउने गरेको उल्लेख गरे। तर औपनिवेशिक शासन र त्यससँग जोडिएका कानुनी तथा सामाजिक दृष्टिकोणका कारण समुदायका परम्परागत भूमिका कमजोर हुँदै गएको उनको तर्क थियो।

पन्तले विगतमा सामाजिक भूमिकासहित सम्मानित जीवन बिताएका व्यक्तिहरूलाई पछि समाजको मूल प्रवाहबाट बाहिर धकेलिएको बताए। यसलाई उनले औपनिवेशिक प्रभाव र बदलिएको सामाजिक दृष्टिकोणसँग जोडेर अध्ययन गर्नुपर्ने विषयका रूपमा प्रस्तुत गरे।

आन्दोलनको साझा आधार पितृसत्ता

पन्तले लैङ्गिक तथा यौनिक विविधता भएका व्यक्तिको अधिकारको आन्दोलन र महिला अधिकारको आन्दोलनलाई पितृसत्ताविरुद्धको साझा सङ्घर्षका रूपमा व्याख्या गरे।

उनका अनुसार पितृसत्तात्मक व्यवस्थाले पुरुषलाई प्राथमिकता दिँदै महिला र परम्परागत पुरुषत्वको मापदण्डमा नअटाउने व्यक्तिलाई कमजोर ठान्ने प्रवृत्ति विकास गरेको छ। यसले महिला र लैङ्गिक विविधता भएका व्यक्तिलाई फरकफरक तरिकाले विभेदमा पारेको उनको भनाइ छ।

पन्तले परम्परा, शास्त्र, नियम र कानुनको व्याख्या वंश निरन्तरता तथा पुरुषप्रधान सामाजिक संरचनालाई केन्द्रमा राखेर गरिँदा महिला र लैङ्गिक विविधता भएका व्यक्तिको स्थान कमजोर बनाइएको तर्क गरे।

उनका अनुसार महिला अधिकार र लैङ्गिक तथा यौनिक अल्पसङ्ख्यकको अधिकारका लागि भएका आन्दोलनबीच साझा आधार पहिचान गर्नु आवश्यक छ। पितृसत्तात्मक सोचलाई चुनौती दिन दुवै आन्दोलनले सहकार्य गर्न सक्ने उनले बताए।

पन्तले पुस्तकलाई यही व्यापक सङ्घर्षको एउटा सानो योगदानका रूपमा प्रस्तुत गरे। उनका अनुसार पुस्तकले मानव प्रकृति, लैङ्गिकता र यौनिकताबारे प्रचलित अवधारणालाई पुनः अध्ययन गर्न तथा नेपाली समाजमा नयाँ संवाद सुरु गर्न सहयोग पुर्‍याउने अपेक्षा गरिएको छ।

पन्तले लैङ्गिकता र यौनिकतासम्बन्धी विषयमा पश्चिमा सिद्धान्त तथा मार्गदर्शनको प्रभाव रहेको उल्लेख गर्दै तिनलाई आलोचनात्मक रूपमा अध्ययन गर्नुपर्ने बताए।

उनले मानव अधिकार, महिला अधिकार र लोकतन्त्रका क्षेत्रमा भएका योगदानलाई स्वीकार गर्दै लैङ्गिकता र यौनिकताको विषयमा सबै समाजको अनुभव एउटै नहुने धारणा राखे। उनका अनुसार नेपाल तथा दक्षिण एसियाका आफ्नै ऐतिहासिक, सांस्कृतिक र दार्शनिक अनुभव छन्, जसलाई आधुनिक बहसमा समेट्न आवश्यक छ।

पन्तले यस प्रक्रियालाई लैङ्गिकता र यौनिकतासम्बन्धी सोचको उपनिवेशमुक्तीकरणका रूपमा व्याख्या गरे। उनका अनुसार बाहिरबाट आएका अवधारणालाई जस्ताको तस्तै स्वीकार गर्नुको सट्टा आफ्नै समाजको इतिहास, परम्परा र अनुभवका आधारमा पनि अध्ययन तथा बहस गर्नुपर्छ।

उनले लैङ्गिक विविधता भएका व्यक्तिलाई आफूलाई स्वीकार गर्न र आत्मविश्वासका साथ जीवन बिताउन सहयोग गर्ने दृष्टिकोण विकास गर्नुपर्नेमा जोड दिए। जन्मँदा देखिएको शारीरिक विशेषताका आधारमा व्यक्तिको सम्पूर्ण प्रकृति र सम्भावना निर्धारण गर्न नहुने उनको भनाइ छ।

पन्तका अनुसार व्यक्तिको विविधतालाई कमजोरीका रूपमा नभई मानव प्रकृतिको एउटा पक्षका रूपमा बुझ्ने शिक्षा र सामाजिक वातावरण आवश्यक छ। उनले यस्तो दृष्टिकोण विकास गर्न सके लैङ्गिक विविधता भएका व्यक्तिको अधिकारका साथै समग्र समाजमा समानता र सम्मानको अवधारणालाई पनि बलियो बनाउन सकिने बताए।

पन्तले ‘लिङ्गदेखि मानव प्रकृतिसम्म’ पुस्तकले लैङ्गिक विविधता, मानव अधिकार, महिला आन्दोलन र पितृसत्तात्मक सोचबारे संवादलाई अघि बढाउन सहयोग गर्ने अपेक्षा व्यक्त गरे।