धर्मको आफ्नै भाषा हुन्छ, संस्कृतिको आफ्नै अभिव्यक्ति हुन्छ र आध्यात्मिक अनुभूतिलाई व्यक्त गर्ने आ–आफ्नै परम्परा हुन्छन्। कुनै सम्प्रदायमा अभिवादनका रूपमा नमस्कार गरिन्छ, कतै शान्तिपाठ गरिन्छ, कतै आशीर्वचन दिइन्छ भने कतै कृतज्ञता र अनुमोदनका लागि विशिष्ट शब्दहरू उच्चारण गरिन्छन्। बाहिरी रूपमा यी अभिव्यक्तिहरू फरक देखिए पनि तिनको अन्तर्यमा रहेको सत्य, सद्भाव, करुणा र कल्याणको भावना प्रायः एकअर्कासँग जोडिएको हुन्छ।

हिन्दू परम्परामा ‘ॐ शान्ति: शान्ति: शान्ति:’ तथा ‘सर्वे भवन्तु सुखिनः’ जस्ता मङ्गलभावना व्यक्त गरिएझैँ बौद्ध परम्परामा पनि ‘साधु, साधु, साधु’ र ‘भवतु सब्ब मङ्गलम्’ जस्ता अभिव्यक्तिहरूको विशिष्ट स्थान छ। विशेषतः बुद्धधर्मसम्बन्धी प्रवचन, धर्मचर्चा, धार्मिक अनुष्ठान तथा मङ्गलपाठका सन्दर्भमा यी शब्दहरू सुनिन्छन्।

पहिलो दृष्टिमा यी सामान्य धार्मिक औपचारिकता जस्ता लाग्न सक्छन्। तर यिनको भाषिक, दार्शनिक र आध्यात्मिक अर्थलाई नजिकबाट नियाल्दा यी शब्दहरूले मानव चेतनाको एउटा सुन्दर आयाम व्यक्त गर्छन्। एउटा अभिव्यक्तिले सत्य र सद्गुणप्रतिको अनुमोदन गर्छ भने अर्कोले आफ्नो शुभेच्छालाई समस्त प्राणीको कल्याणसम्म विस्तार गर्छ।

यस अर्थमा ‘साधु’ र ‘भवतु सब्ब मङ्गलम्’ केवल उच्चारण गरिने शब्द होइनन्,यी त धर्मलाई सुन्ने, बुझ्ने, स्वीकार गर्ने र जीवनमा उतार्ने चेतनाका अभिव्यक्ति हुन्।

पाली भाषाको ‘साधु’शब्दको सामान्य अर्थ राम्रो, उत्तम, उचित, प्रशंसनीय वा कल्याणकारी भन्ने हुन्छ। बौद्ध परम्परामा बुद्धवचन, धर्मोपदेश वा कुनै कल्याणकारी विचार प्रस्तुत भएपछि श्रोताहरूले ‘साधु, साधु, साधु’ भनेर अनुमोदन गर्ने प्रचलन छ।

यसको भावार्थ केवल वक्ताको प्रशंसा गर्नु होइन। यसले प्रस्तुत गरिएको सत्य, सद्विचार र कल्याणकारी शिक्षाप्रति सम्मान तथा स्वीकारोक्ति जनाउँछ।

यसलाई भावनात्मक रूपमा यसरी बुझ्न सकिन्छ:

तपाईँले प्रस्तुत गर्नुभएको धर्मविचार उत्तम र कल्याणकारी छ।

सत्य र सदाचारको यो सन्देशप्रति हाम्रो अनुमोदन छ।

यस शिक्षालाई हामी श्रद्धापूर्वक ग्रहण गर्दछौँ।

सुनेको धर्मलाई व्यवहारमा उतार्ने प्रेरणा लिन्छौँ।

यहाँ एउटा महत्त्वपूर्ण पक्ष बुझ्न आवश्यक छ-‘साधु’ तीनपटक उच्चारण गर्नुको अर्थ अनिवार्य रूपमा तीनवटा छुट्टाछुट्टै प्रतिज्ञा गर्नु पक्कै होइन। यो प्रशंसा र अनुमोदनलाई जोड दिएर व्यक्त गर्ने परम्परागत शैली हो। यसले श्रोताको श्रद्धा, सहमति र धर्मप्रतिको सकारात्मक भावलाई अभिव्यक्त गर्छ।

तर यसको गहिरो सन्देश अझ महत्त्वपूर्ण छ। धर्म सुनेर ‘साधु’ भन्नु सहज छ, तर आफूभित्रको लोभ, द्वेष, मोह र अहङ्कारलाई पहिचान गरेर तिनको परित्याग गर्नु वास्तविक साधना हो। त्यसैले ‘साधु’ को उच्चारण केवल जिब्रोमा सीमित नरही आचरणमा प्रकट हुनुपर्छ।

बौद्ध परम्पराको अर्को अत्यन्त सुन्दर पाली अभिव्यक्ति हो- ‘भवतु सब्ब मङ्गलम्’।

यसको शब्दगत अर्थ बुझ्दा-

भवतु-होस्, प्राप्त होस्।

सब्ब-सबै, समस्त।

मङ्गलम्-मङ्गल, शुभ, कल्याण।

यसको समग्र भावार्थ सबैको मङ्गल होस्, सबैको कल्याण होस् हो।

यो अभिव्यक्ति बौद्ध समाजमा मङ्गलकामना, आशीर्वचन तथा धार्मिक अनुष्ठानको समापनसँग जोडिएर प्रचलित छ। यसको दार्शनिक सौन्दर्य भनेको शुभेच्छाको सीमालाई आफू र आफ्ना नजिकका व्यक्तिहरूमा मात्र सीमित नराखी समस्त प्राणीको हितसम्म विस्तार गर्नु हो।

सामान्यतः मानिस आफ्नो सुख, सफलता, सुरक्षा र समृद्धिको कामना गर्छ। आफ्ना परिवार, आफन्त र प्रियजनको कल्याण चाहन्छ। तर बुद्धको शिक्षाले हाम्रो शुभेच्छाको परिधि अझ फराकिलो बनाउन प्रेरित गर्छ। आफूलाई मन पर्ने र नपर्ने, परिचित र अपरिचित, नजिक र टाढा-सबै प्राणीप्रति मैत्रीभाव राख्न सक्नु नै उदार चेतनाको परिचय हो।

‘भवतु सब्ब मङ्गलम्’ को वास्तविक सौन्दर्य यही सर्वहितकारी भावनामा निहित छ।

सबै पापकर्मबाट टाढा रहनु, सबै कुशल तथा कल्याणकारी कर्मको अभ्यास गर्नु र आफ्नो चित्तलाई शुद्ध तथा निर्मल बनाउनु यही बुद्धहरूको शिक्षा हो।

त्यसैले ‘साधु’ भन्नु असल कुराको अनुमोदन गर्नु मात्र होइन, त्यसलाई आफ्नो जीवनमा आत्मसात् गर्ने प्रतिबद्धता पनि हो। त्यसैगरी ‘भवतु सब्ब मङ्गलम्’ भन्नु सबैको कल्याणको कामना मात्र होइन, आफूबाट अरूलाई दुःख नपुगोस् र आफ्नो अस्तित्व अरूको सुखको कारण बन्न सकोस् भन्ने चेतना विकास गर्नु पनि हो।

विशेषतः मैत्रीभावले ‘सब्ब’ अर्थात् सबै भन्ने शब्दको वास्तविक अर्थलाई जीवन्त बनाउँछ। किनकि साँचो मैत्री कुनै जाति, धर्म, भाषा, देश, वर्ग वा सम्बन्धको सीमाभित्र कैद हुँदैन।

यसरी हेर्दा ‘भवतु सब्ब मङ्गलम्’ केवल शुभकामना होइन, मानव चेतनालाई सङ्कीर्ण स्वार्थबाट मुक्त गरी विश्वबन्धुत्व र सर्वप्राणीहिततर्फ उन्मुख गराउने आध्यात्मिक दृष्टिकोण हो।

विश्वका विभिन्न धार्मिक र आध्यात्मिक परम्परामा मङ्गलकामना, शान्ति र सर्वहितका अभिव्यक्तिहरू पाइन्छन्।

बौद्ध परम्परामा ‘सब्बे सत्ता भवंतु सुखितत्ता’ अर्थात् सबै प्राणी सुखी रहून् भन्ने मैत्रीभावना व्यक्त गरिन्छ। हिन्दू परम्परामा ‘सर्वे भवन्तु सुखिनः’ को कामना गरिन्छ। जैन परम्परामा ‘मिच्छामि दुक्कडम्’ मार्फत आफूबाट भएका भूलप्रति क्षमायाचना गरिन्छ। इस्लाममा ‘अस्सलामु अलैकुम’ मार्फत शान्तिको अभिवादन गरिन्छ। इसाई परम्परामा पनि शान्ति, प्रेम, क्षमा र मानवसेवाको विशेष महत्त्व छ।

यी सबै अभिव्यक्तिको ऐतिहासिक, धार्मिक र दार्शनिक सन्दर्भ आ–आफ्नै छन्। तिनलाई एउटै सिद्धान्तमा पूर्णतः समेट्न मिल्दैन। तर तिनमा अभिव्यक्त शान्ति, सद्भाव, करुणा, क्षमा र मानवकल्याणका मूल्यहरूबीच सुन्दर समानता देख्न सकिन्छ।

यसले एउटा महत्त्वपूर्ण सामाजिक सन्देश दिन्छ-धार्मिक विविधता विभाजनको कारण बन्नु आवश्यक छैन। बरु एकअर्काको आस्था, संस्कृति र अभिव्यक्तिलाई सम्मान गर्ने अवसर बन्नुपर्छ।

धर्मको नाममा श्रेष्ठताको प्रतिस्पर्धा गर्नु, आफ्नो सम्प्रदायलाई मात्र सत्यको एकाधिकार ठान्नु वा अरूको आस्थाप्रति असहिष्णु हुनु धर्मको कल्याणकारी उद्देश्यसँग मेल खाँदैन। वास्तविक धार्मिक चेतनाले मानिसलाई विनम्र, विवेकी, सहिष्णु र करुणाशील बनाउँछ।

आजको समाजमा धार्मिक शब्द, मन्त्र, प्रार्थना र अनुष्ठानको अभ्यास व्यापक छ। तर एउटा प्रश्न सधैँ महत्त्वपूर्ण रहन्छ। त्यो हो- हामीले उच्चारण गर्ने शब्दहरूले हाम्रो जीवनमा कति परिवर्तन ल्याएका छन्?

हामी ‘साधु’ भन्छौँ, तर व्यवहारमा अरूको असल कामको प्रशंसा गर्न सक्छौँ कि सक्दैनौँ? अरूको प्रगति देखेर खुसी हुन सक्छौँ कि सक्दैनौँ? सत्य र सदाचारको पक्षमा उभिन सक्छौँ कि सक्दैनौँ?

हामी ‘भवतु सब्ब मङ्गलम्’ भन्छौँ, तर आफ्नो व्यवहारबाट अरूको जीवनमा दुःख थपिरहेका त छैनौँ? आफ्नो स्वार्थभन्दा माथि उठेर अरूको पीडा बुझ्न, सहयोग गर्न र सहअस्तित्वको भावना विकास गर्न सकेका छौँ कि छैनौँ?

यी प्रश्नहरू आत्मसमीक्षाका विषय हुन्।

बुद्धको शिक्षा अन्धविश्वासभन्दा प्रज्ञा, बाहिरी प्रदर्शनभन्दा आन्तरिक रूपान्तरण र केवल विश्वासभन्दा प्रत्यक्ष अभ्यासमा जोड दिन्छ। त्यसैले धर्म सुन्नु, मनन गर्नु र जीवनमा अभ्यास गर्नु बौद्ध साधनाका महत्त्वपूर्ण आयाम हुन्।

‘साधु’ उच्चारण गर्दा हाम्रो चित्तमा सद्गुणप्रतिको सम्मान जाग्नुपर्छ। ‘भवतु सब्ब मङ्गलम्’ उच्चारण गर्दा हाम्रो हृदयमा सबैको सुख र कल्याणप्रतिको निष्कपट भावना विकसित हुनुपर्छ। शब्द, भावना र व्यवहारबीचको यही एकरूपता नै धर्मको जीवन्त अभिव्यक्ति हो।

अतः,‘साधु, साधु, साधु’ र ‘भवतु सब्ब मङ्गलम्’ बौद्ध परम्पराका दुई सुन्दर अभिव्यक्ति हुन्। एउटाले धर्म, सत्य र सद्गुणप्रतिको अनुमोदन गर्न सिकाउँछ भने अर्कोले आफ्नो शुभेच्छालाई सम्पूर्ण प्राणीको कल्याणसम्म विस्तार गर्न प्रेरित गर्छ।

धर्मको वास्तविक महत्त्व हामीले कति पटक मन्त्र उच्चारण गर्‍यौँ, कति प्रवचन सुन्यौँ वा कति धार्मिक अनुष्ठान गर्‍यौँ भन्नेमा मात्र हुँदैन। ती अभ्यासले हाम्रो मन कति निर्मल बनायो, व्यवहार कति करुणामय बनायो र अरूको जीवनमा कति सुख, शान्ति तथा सद्भाव थप्न सक्यौँ भन्नेमा हुन्छ। तब धर्म केवल मान्यता नरही जीवनपद्धति बन्छ।

सायद यही नै बुद्धको शिक्षाको सबैभन्दा सुन्दर व्यावहारिक सन्देश हो-आफू जागौँ, अरूलाई दुःख नदिऔँ, सद्गुणको अभ्यास गरौँ र समस्त प्राणीप्रति कल्याणको भावना विस्तार गरौँ।

भवतु सब्ब मङ्गलम्।