लोकतन्त्र कुनै पहाड होइन। राजतन्त्र कुनै नदी होइन। साम्यवाद कुनै रूख होइन। यी कुनै प्राकृतिक वस्तुहरू होइनन् जो मानिसको विश्वास बिना पनि स्वतन्त्र रूपमा अस्तित्वमा रहन्छन्। यी सबै मानवनिर्मित अवधारणाहरू हुन्, जसको शक्ति मानिसहरूको सामूहिक विश्वासबाट उत्पन्न हुन्छ।

यसलाई कतिपयले “टिङ्करबेल प्रभाव” भन्छन्। पिटर प्यान कथाकी परी, टिङ्करबेल, मानिसहरूले उसमाथि ताली बजाइ राखे (विश्वास गरिरहे) सम्म मात्र जीवित रहन्छे, ताली बजाउन छाडे पछि अर्थात् विश्वास हराएपछि उसको अस्तित्व सङ्कटमा पर्छ। राजनीति पनि धेरै हदसम्म यस्तै छ।

१. राजतन्त्रको अन्त्य: केवल जनविद्रोह कि कथाको परिवर्तन?

नेपालको राजतन्त्रलाई हेरौँ।

दुई दशकअघि पनि नेपालको ठूलो जनसंख्याले राजालाई राष्ट्रको एकताको प्रतीक ठान्थ्यो। गाउँगाउँमा राजा विष्णुको अवतार हुन् भन्ने सांस्कृतिक विश्वास जीवित थियो। त्यो केवल राजनीतिक समर्थन थिएन; त्यो सांस्कृतिक, धार्मिक र भावनात्मक संरचना थियो।

तर समयसँगै एउटा वैकल्पिक कथा निर्माण गरियो। राजनीतिक दलहरू, विद्रोही शक्तिहरू, नागरिक समाज, बुद्धिजीवीहरू, अन्तर्राष्ट्रिय प्रभाव केन्द्रहरू र सञ्चारमाध्यमहरूले निरन्तर एउटै सन्देश दोहोर्‍याए-नेपालका सबै समस्याको जड राजतन्त्र हो, र गणतन्त्र नै समाधान हो।

यो अभियान एक दिन, एक वर्ष वा एक आन्दोलनको परिणाम थिएन। यो वर्षौँसम्म चलेको राजनीतिक, वैचारिक र सामाजिक पुनर्संरचनाको प्रक्रिया थियो। बिस्तारै जनताको ठूलो हिस्साले यो कथालाई स्वीकार गर्न थाल्यो। अन्ततः विश्वासको केन्द्र बदलियो। राजतन्त्रमाथिको विश्वास कमजोर बन्दै गयो, गणतन्त्रमाथिको विश्वास बलियो बन्दै गयो।

राजतन्त्रको शक्ति केवल दरबार, सेना वा संविधानबाट आएको थिएन। त्यो शक्ति लाखौँ नेपालीको मनमा रहेको विश्वासबाट आएको थियो। जब त्यो विश्वास कमजोर भयो, राजतन्त्र पनि कमजोर भयो।

२. राजनीति: कथाहरूको प्रतिस्पर्धा;

तर यहाँ एउटा महत्त्वपूर्ण प्रश्न उठ्छ।

के गणतन्त्र स्वयं कुनै शाश्वत सत्य हो?

आज हामीलाई लोकतन्त्र र गणतन्त्र राम्रो व्यवस्था हो भन्ने लाग्छ। तर यो कुनै वैज्ञानिक नियमजस्तो प्रमाणित सत्य होइन। यो पनि एउटा सामूहिक विश्वास हो, जसलाई हामीले स्वीकार गरेका छौँ।

साम्यवादीहरूले जनतालाई साम्यवाद सबैभन्दा न्यायपूर्ण व्यवस्था हो भनेर विश्वास दिलाउन खोज्छन्। उदारवादीहरूले लोकतन्त्र र खुला बजार नै स्वतन्त्रताको आधार हो भन्छन्। राजावादीहरूले संवैधानिक राजतन्त्रले स्थिरता दिन्छ भन्छन्। सबै विचारधाराहरूको अन्तिम लक्ष्य एउटै हुन्छ-जनताको विश्वास जित्नु।

राजनीति वास्तवमा विचारहरूको मात्र होइन, कथाहरूको पनि प्रतिस्पर्धा हो। जसको कथा बढी विश्वसनीय, आशाजनक र समयानुकूल देखिन्छ, उसले जनविश्वास जित्छ।

३. बौद्ध दृष्टिकोण: मिथ्या चेतना र परस्पर-निर्भरता

बौद्ध दर्शनले यसलाई बुझ्न रोचक दृष्टिकोण दिन्छ। हामीले स्थायी र स्वतन्त्र सत्य ठानेका धेरै कुरा वास्तवमा परस्पर निर्भर अवस्थाहरूबाट बनेका हुन्छन्। कुनै पनि संस्था, विचार वा सत्ता स्वतन्त्र रूपमा अस्तित्वमा हुँदैन; सबै कुरा कारण र परिस्थितिको जालोबाट उत्पन्न हुन्छ।

कतिपय अवस्थामा हामी मानवनिर्मित धारणालाई नै अन्तिम सत्य सम्झन्छौँ। यही भ्रमलाई बौद्ध परम्पराले मिथ्या दृष्टि वा मिथ्या चेतनाको रूपमा व्याख्या गर्छ।

पैसालाई नै हेरौँ। हजार रुपैयाँको नोट वास्तवमा कागज मात्र हो। त्यसमा मूल्य छ किनभने हामी सबैले त्यसलाई मूल्यवान् मान्न सहमति जनाएका छौँ। यदि भोलि सामूहिक विश्वास टुट्यो भने त्यो कागजको टुक्रा बाहेक केही रहनेछैन।

सरकारहरू पनि यस्तै हुन्।

४. सरकार र सत्ता: विश्वासको संरचना

कांग्रेसको सरकार होस्, ओलीको सरकार होस्, वालेनकाे सरकार होस्, वा भोलि बन्न सक्ने कुनै नयाँ सरकार-तिनीहरूको वास्तविक शक्ति केवल कानुन, प्रहरी वा प्रशासनमा सीमित हुँदैन। त्यो शक्ति जनविश्वासमा आधारित हुन्छ।

आज नेपालमा परम्परागत दलहरूप्रति निराशा बढ्दै गएको देखिन्छ। त्यसै कारण धेरै मानिसहरूले वालेन्द्र शाहजस्ता नयाँ राजनीतिक पात्रहरूमा आशा देखिरहेका छन्। उनीप्रतिको समर्थन केवल उनको पद वा संरचनागत शक्तिका कारण होइन; त्यो जनताले उनीमाथि राखेको विश्वासको परिणाम हो।

तर यो विश्वास कति समय टिक्छ?

कसैलाई थाहा छैन।

हिजो राजामाथि विश्वास थियो। पछि गणतन्त्रमाथि विश्वास बढ्यो। आज नयाँ अनुहारहरूमाथि विश्वास बढिरहेको छ। भोलि फेरि अर्को कथा आउन सक्छ।

किनकि राजनीति अन्ततः तथ्यहरूको मात्र होइन, विश्वासहरूको संसार पनि हो।

५. जनविश्वास कहाँबाट आउँछ?

तर सबैभन्दा गहिरो प्रश्न अझै बाँकी छ-जनविश्वास कहाँबाट आउँछ?

मानिसहरू किन कुनै नेता, कुनै राजनीतिक दल, कुनै विचारधारा वा कुनै व्यवस्थामाथि विश्वास गर्छन्?

विश्वास केवल तथ्यबाट जन्मिँदैन। यो कथा, भावना, आशा, डर, अनुभव र सामूहिक कल्पनाको मिश्रण हो।

मानिसहरू केवल वर्तमानमा बाँच्दैनन्; उनीहरू भविष्यको कल्पनामा पनि बाँचिरहेका हुन्छन्। राजनीतिले त्यही भविष्यको कल्पना बेच्ने काम गर्छ। कुनै नेताले समृद्ध नेपालको सपना देखाउँछ। कसैले समानताको समाजको वाचा गर्छ। कसैले स्थिरताको आश्वासन दिन्छ। कसैले राष्ट्रिय गौरव पुनर्स्थापित गर्ने प्रतिबद्धता व्यक्त गर्छ।

जब मानिसहरूलाई कुनै कथा आफ्नो जीवनको अनुभवसँग मेल खान्छ जस्तो लाग्छ, उनीहरू त्यसमा विश्वास गर्न थाल्छन्।

तर विश्वास स्थायी हुँदैन।

विश्वास एउटा बैङ्क खाताजस्तो हो-वर्षौँ लगाएर जम्मा हुन्छ, तर केही गलत निर्णयहरूले छोटो समयमा सकिन पनि सक्छ। जब अपेक्षा र वास्तविकताबीचको दूरी बढ्छ, जब वाचा र परिणामबीचको अन्तर बढ्छ, तब कथा कमजोर हुँदै जान्छ। अनि मानिसहरू नयाँ कथाको खोजीमा निस्कन्छन्।

६. राजनीति: सामूहिक कल्पनाको संसार

यस अर्थमा राजनीति केवल नीति, योजना वा शासन प्रणाली मात्र होइन; यो सामूहिक कल्पनाको संसार पनि हो। राष्ट्र, संविधान, सरकार, दल र नेता सबै त्यही कल्पनामा आधारित संरचनाहरू हुन्।

बौद्ध दृष्टिकोणबाट हेर्दा पनि यो स्वाभाविक हो। सबै कुरा कारण र परिस्थितिको जालोबाट उत्पन्न हुन्छ र परिवर्तन भइरहन्छ। जनविश्वास पनि त्यस्तै हो-यो स्थायी वस्तु होइन, निरन्तर निर्माण र विघटन भइरहने प्रक्रिया हो।

त्यसैले कुनै पनि राजनीतिक व्यवस्थाको वास्तविक शक्ति दरबार, संसद्, सेना वा संविधानमा मात्र हुँदैन। त्यसको वास्तविक शक्ति मानिसहरूको मनमा हुन्छ।
किनकि अन्ततः राजनीति सत्ता सञ्चालनको मात्र होइन; विश्वासको खेल हो।

र विश्वास, “टिङ्करबेल”जस्तै, तबसम्म जीवित रहन्छ जबसम्म पर्याप्त मानिसहरूले त्यसमा विश्वास गरिरहन्छन्, ताली बजाइरहन्छन्।