विश्व फुटबल प्रतियोगिता चलिरहेको छ। करोडौँ मानिस टेलिभिजन र मोबाइलका पर्दामा झुमिरहेका छन्। राष्ट्रिय झण्डा, खेलाडीहरूको वीरता, जितको उत्सव र हारको पीडाले संसारलाई बाँधेको छ। तर म भने यसपटक पनि खेल हेर्न उत्साहित हुन सकिनँ। यो खेलप्रति मेरो उदासीनता फुटबलप्रतिको घृणा होइन; बरु एउटा गहिरो प्रश्न हो-हामीले किन यस्ता गतिविधिलाई मानव सभ्यताको सर्वोच्च उपलब्धि जस्तो गरी महिमामण्डित गरिरहेका छौँ?

आज संसारमा करोडौँ मानिस भोकभोकै सुतिरहेका छन्। युद्ध, जलवायु सङ्कट, विस्थापन र असमानताले मानव जीवनलाई सङ्कटमा पारेको छ। तर राज्यहरू र निगमहरू अरबौँ डलर खेल प्रतियोगिता, सैन्य खर्च र राष्ट्रिय प्रतिष्ठाका प्रदर्शनमा खर्च गरिरहेका छन्। यस्तो अवस्थामा फुटबल, युद्ध र राष्ट्रवादी प्रदर्शनबीचको सम्बन्धबारे प्रश्न उठाउनु अस्वाभाविक होइन।

कतिपयले भन्ने गर्छन्, “अब त महिलाहरू पनि फुटबल खेल्छन्, सेनामा जान्छन्, लडाकु विमान उडाउँछन्। यो त समानताको सङ्केत हो।” तर के साँच्चै यही समानता हो?

यदि कुनै संस्था वा अभ्यासको मूल दर्शन नै प्रतिस्पर्धा, वर्चस्व, विजय र शक्ति प्रदर्शनमा आधारित छ भने त्यहाँ महिलाको प्रवेशले त्यसको चरित्र परिवर्तन गर्छ कि केवल सहभागीहरूको लिङ्ग मात्र थपिन्छ?

मलाई लाग्छ, आजको मुख्यधारको समानताको अवधारणा यही प्रश्नमा अल्झिएको छ। महिलालाई सेनामा भर्ती गराउनु, युद्धमा पठाउनु, लडाकु विमान चलाउन दिनु वा पुरुषप्रधान खेलकुदमा सहभागी गराउनु नै स्वतन्त्रता र मुक्ति हो भन्ने मान्यता व्यापक बनाइएको छ। तर यसले अर्को सम्भावनालाई ओझेलमा पार्छ-सायद समस्या महिलाको अनुपस्थितिमा होइन, ती संस्थाहरूको मूल्य प्रणालीमै पो छ।

यदि पुरुषहरूले शताब्दीयौँदेखि युद्धलाई महिमा दिएका छन् भने त्यसमा महिलालाई पनि सहभागी गराउनु प्रगति हो कि युद्ध संस्कृतिको विस्तार? यदि प्रतिस्पर्धा र आक्रामकतालाई सभ्यताको शिखर ठानिएको छ भने महिलालाई पनि त्यही दौडमा धकेल्नु मुक्ति हो कि पितृसत्ताको नयाँ संस्करण?

पितृसत्ता केवल पुरुषहरूको शासन होइन। यो एउटा मूल्य प्रणाली हो जसले प्रभुत्वलाई सहयोगभन्दा माथि राख्छ, प्रतिस्पर्धालाई सहकार्यभन्दा माथि राख्छ, र विजयलाई करुणाभन्दा माथि राख्छ। त्यसैले महिलाहरूले पनि यही मूल्य प्रणालीलाई आत्मसात् गर्न सक्छन्। महिलाको उपस्थितिले मात्र कुनै संस्था स्वतः नारीवादी वा न्यायपूर्ण बन्दैन।

समानताको अर्को सम्भावना पनि छ। त्यो हो-पुरुष, महिला र तेस्रोलिङ्गीलाई एउटै दौडमा उभ्याएर कसले बढी सफल हुन्छ भन्ने होइन, बरु समाजले कुन मूल्यलाई महत्त्व दिन्छ भन्ने प्रश्न उठाउने। किन हामी शिक्षकभन्दा सैनिकलाई बढी सम्मान दिन्छौँ? किन किसानभन्दा फुटबल स्टारलाई बढी पारिश्रमिक दिन्छौँ? किन स्याहार, हेरचाह र सामुदायिक सेवाभन्दा प्रतिस्पर्धा र प्रदर्शनलाई बढी मूल्य दिन्छौँ?

इतिहासमा धेरै मातृकेन्द्रित र आदिवासी संस्कृतिहरूले समाजलाई सहकार्य, सामुदायिक उत्तरदायित्व र प्रकृतिसँगको सन्तुलनमा आधारित गरेर हेरेका थिए। त्यहाँ जीवनको केन्द्र युद्ध जित्नु वा प्रतिद्वन्द्वीलाई हराउनु थिएन। जीवनको केन्द्र सम्बन्ध, संरक्षण र निरन्तरता थियो।

आजको विश्वले सम्भवतः यिनै मूल्यहरूबाट केही सिक्न आवश्यक छ। जलवायु सङ्कट, असमानता र हिंसाको युगमा हामीलाई अझ धेरै प्रतियोगिता होइन, अझ धेरै सहकार्य चाहिएको छ। अझ धेरै सैन्य शक्ति होइन, अझ धेरै मानवीय संवेदना चाहिएको छ। अझ धेरै राष्ट्रिय घमण्ड होइन, अझ धेरै वैश्विक जिम्मेवारी चाहिएको छ।

महिलाहरूले फुटबल खेल्न नपाउने वा सेनामा जान नपाउने भन्ने कुरा होइन। प्रत्येक व्यक्तिलाई आफ्नो जीवनको बाटो रोज्ने अधिकार हुनुपर्छ। तर समानताको बहस त्यतिमै सीमित हुनु हुँदैन। प्रश्न केवल महिलाहरूलाई मैदानमा प्रवेश गराउने होइन; प्रश्न त्यो मैदान किन बनाइएको हो, त्यसले कुन मूल्यलाई महिमा दिन्छ, र मानवताको भविष्यका लागि ती मूल्यहरू उपयोगी छन् कि छैनन् भन्ने हो।

समानताको वास्तविक अर्थ महिलाहरूलाई पितृसत्ताका सबै खेलमा सहभागी गराउनु मात्र होइन। वास्तविक चुनौती त ती खेलहरूलाई नै पुनर्विचार गर्नु हो।