नेपाल सरकारले महिलाको सुरक्षित सार्वजनिक यात्राका लागि “निलो बस” सञ्चालन गर्ने घोषणा गरेपछि सामाजिक सञ्जालदेखि बौद्धिक वृत्तसम्म तीव्र बहस सुरु भएको छ। कसैले यसलाई “महिलालाई अलग गरेर होइन, पुरुषको सोच परिवर्तन गरेर मात्र समस्या समाधान हुन्छ” भन्ने तर्क अघि सारेका छन्।

यो तर्क सुन्नमा आकर्षक लाग्छ। वास्तवमा आदर्श समाज भनेकै महिला, तेस्रोलिङ्गी र पुरुष सबैले एउटै बसमा बिना डर, बिना दुर्व्यवहार र बिना उत्पीडन स्वतन्त्र रूपमा यात्रा गर्न सक्ने समाज हो। तर प्रश्न के हो भने- त्यस्तो समाज बन्न कति समय लाग्छ?

नेपाल मात्र होइन, विश्वका अधिकांश समाज हजारौँ वर्षदेखि पितृसत्तात्मक संरचनामा विकसित भएका छन्। महिलालाई वस्तुका रूपमा हेर्ने, उनीहरूको स्वतन्त्र आवागमन नियन्त्रण गर्ने, सार्वजनिक स्थानलाई पुरुषको क्षेत्र ठान्ने सोच एकै पुस्तामा हट्ने कुरा होइन।विद्यालयमा पढाएर, कानुन बनाएर र चेतनामूलक अभियान चलाएर मात्र केही वर्षमै यस्तो मानसिकता समाप्त हुन्छ भन्ने अपेक्षा यथार्थवादी होइन।

त्यसो भए, चेतना नआउन्जेल महिलाले के गर्ने? दैनिक सार्वजनिक बसमा यौन दुर्व्यवहार, जिस्क्याइ, अनावश्यक स्पर्श र डर सहेर बस्ने?

यहीँबाट “निलो बस” जस्ता अस्थायी सुरक्षात्मक उपायहरूको आवश्यकता सुरु हुन्छ।

कतिपय आलोचकहरूले महिलाका लागि छुट्टै बस भनेको विभेद भएको तर्क गर्छन्। तर यदि यही तर्कलाई अन्तिम सत्य मान्ने हो भने हामीले महिलाका लागि छुट्टै जेल किन बनाएका छौँ? महिलाका लागि छुट्टै छात्रावास किन छन्? छुट्टै शौचालय किन छन्? महिलाका लागि सुरक्षित आश्रयगृह किन छन्? धेरै स्थानमा छुट्टै लाइन, छुट्टै लुगा फेर्ने कक्ष, छुट्टै अस्पताल वार्ड र खेलकुदमा छुट्टै प्रतिस्पर्धा किन छन्?

यी सबै व्यवस्थाले महिला, तेस्रोलिङ्गी र पुरुषसँगै बस्न सक्दैनन् भन्ने होइन। बरु समाजमा रहेका फरक जोखिम, आवश्यकता र अनुभवलाई स्वीकार गर्दै केही विशेष संरक्षण आवश्यक हुन्छ भन्ने मान्यता हो।

त्यसैले महिलाका लागि निलो बस सञ्चालन गर्नु समानताको विरोध होइन; बरु समानतामा पुग्ने यात्राको एउटा व्यावहारिक खुड्किलो हुन सक्छ।

लक्ष्य त्यस्तो नेपाल निर्माण गर्नु हो जहाँ कुनै पनि महिला वा तेस्रोलिंगी वा पुरुषले जुनसुकै बस, जुनसुकै समय र जुनसुकै स्थानमा निडर भएर यात्रा गर्न सकून्।

विश्वका धेरै देशहरूले पनि यस्तै उपाय अपनाएका छन्। जापानमा महिलाका लागि छुट्टै रेलका डिब्बा सञ्चालन गरिन्छ। भारतका धेरै महानगरमा महिलाका लागि विशेष डिब्बा तथा बस सेवा छन्। मेक्सिको, ब्राजिल र इजिप्ट लगायतका देशहरूले पनि सार्वजनिक यातायातमा महिलाको सुरक्षाका लागि यस्तै व्यवस्था गरेका छन्। यी देशहरूले पुरुषलाई शिक्षा दिन छोडेका छैनन्; बरु दीर्घकालीन सामाजिक परिवर्तनसँगै तत्काल सुरक्षा पनि दिएका छन्।

त्यसैले बहस “चेतना कि निलो बस?” भन्ने होइन। बहस “चेतना पनि, सुरक्षा पनि” भन्ने हुनुपर्छ।

हामी बच्चाहरूलाई चोरी नगर्न सिकाउँछौँ, त्यति गर्‍यो भन्दैमा घरमा ताल्चा लगाउन त छोड्दैनौँ। हामी हिंसा नगर्न सिकाउँछौँ, तर त्यति गर्‍यो भन्दैमा प्रहरी राख्न छोड्दैनौँ। हामी ट्राफिक नियम सिकाउँछौँ, त्यसैले ट्राफिक बत्ती हटाइहाल्दैनौ। शिक्षा र सुरक्षा एउटै सिक्काका दुई पाटा हुन्।

त्यसैगरी महिलाको सम्मानबारे शिक्षा आवश्यक छ। तर शिक्षाले व्यवहार र संस्कार नबदलिउन्जेल सुरक्षाका उपायहरू पनि आवश्यक हुन्छन्।

यद्यपि, निलो बस मात्र पर्याप्त भने होइन।

सरकारले यससँगै सार्वजनिक यातायातमा सिसिटिभी अनिवार्य गर्नुपर्छ, आपत्कालीन एसओएस प्रणाली जडान गर्नुपर्छ, चालक र सहचालकलाई लैङ्गिक संवेदनशीलताको तालिम दिनुपर्छ, यौन दुर्व्यवहारका उजुरी छिटो दर्ता र कारबाही हुने व्यवस्था गर्नुपर्छ, विद्यालय तहदेखि नै सहमति (कन्सेन्ट), सम्मान र लैङ्गिक समानताबारे शिक्षा दिनुपर्छ। महिला (वा कुनै पनि लिङ्गका व्यक्ति)ले उजुरी गर्दा उनीहरूलाई दोषी होइन, पीडितका रूपमा सुन्ने सामाजिक संस्कृतिको पनि विकास गर्नुपर्छ। सरकारले निलो बसलाई स्थायी विभाजनको नीति होइन, सार्वजनिक यातायातलाई सबैका लागि सुरक्षित बनाउने सङ्क्रमणकालीन रणनीतिका रूपमा बुझ्नुपर्छ।

निलो बस सबै महिलाको समस्या समाधान गर्ने जादुई उपाय होइन। तर यदि यसले हजारौँमध्ये केही महिलालाई पनि सुरक्षित महसुस गराउँछ, उनीहरूको यात्रा सहज बनाउँछ वा सार्वजनिक यातायात प्रयोग गर्ने आत्मविश्वास बढाउँछ भने त्यो उचित कदम हो।

कुनै पनि सार्वजनिक नीति पूर्ण हुनुपर्छ भन्ने छैन। कहिलेकाहीँ अपूर्ण समाधान पनि कुनै समाधान नभएको अवस्थाभन्दा धेरै राम्रो हुन्छ।

अन्ततः हाम्रो लक्ष्य महिलालाई छुट्टै बसमा सीमित गर्नु होइन। लक्ष्य त्यस्तो नेपाल निर्माण गर्नु हो जहाँ कुनै पनि महिला वा तेस्रोलिंगी वा पुरुषले जुनसुकै बस, जुनसुकै समय र जुनसुकै स्थानमा निडर भएर यात्रा गर्न सकून्।

तर त्यो दिन नआउन्जेल, आदर्श समाजको प्रतीक्षामा महिलाको सुरक्षा कम गर्न मिल्दैन।