प्रत्येक राष्ट्रको आफ्नै भाषा, साहित्य, संस्कृति र इतिहास हुन्छ। ती सम्पदालाई संरक्षण र समृद्ध बनाउने व्यक्तित्वहरू राष्ट्रका अमूल्य निधि मानिन्छन्। नेपालका लागि यस्ता महान् व्यक्तित्वमध्ये अग्रस्थानमा आदिकवि भानुभक्त आचार्य आउँछन्। उहाँले नेपाली भाषालाई केवल बोलचालको भाषामात्र नराखी साहित्यिक गरिमा प्रदान गर्नुभयो। त्यसैले आज पनि उहाँलाई नेपाली साहित्यको आधारस्तम्भका रूपमा सम्मान गरिन्छ।

प्रत्येक वर्ष असार २९ गते नेपालभर भानुजयन्ती मनाइन्छ। यो केवल एउटा जन्मदिनको उत्सव होइन,यो नेपाली भाषा, साहित्य, संस्कृति र राष्ट्रिय पहिचानप्रति सम्मान व्यक्त गर्ने अवसर पनि हो।

भानुभक्त जन्मनुभन्दा पहिले नेपालमा संस्कृत भाषाको ठूलो प्रभाव थियो। धार्मिक ग्रन्थ, दर्शन, शास्त्र र विद्वानहरूको लेखन प्रायः संस्कृतमै हुन्थ्यो। संस्कृत विद्वानहरूको भाषा थियो, तर सामान्य जनताले त्यो बुझ्न सक्दैनथे।

त्यतिबेला नेपाली भाषा (खस भाषा) जनजीवनमा बोलिन्थ्यो, तर त्यसमा उच्चस्तरीय साहित्य कम थियो। परिणामस्वरूप सामान्य मानिस धार्मिक ज्ञान र साहित्यबाट टाढा थिए।

भानुभक्तले यही दूरीलाई बुझ्नुभयो। उहाँले अनुभव गर्नुभयो कि भाषा त्यतिबेला मात्र जीवित हुन्छ, जब त्यो जनताको जीवनसँग जोडिन्छ।

भानुभक्त आचार्यको जन्म वि.सं.१८७१ असार २९ गते तनहुँ जिल्लाको चुँदी रम्घामा एक विद्वान ब्राह्मण परिवारमा भएको थियो।

उहाँका हजुरबुवा श्रीकृष्ण आचार्य संस्कृतका विद्वान हुनुहुन्थ्यो। उहाँकै संरक्षणमा भानुभक्तले वेद, पुराण, संस्कृत व्याकरण र धार्मिक ग्रन्थहरूको अध्ययन गर्नुभयो।

उहाँ अत्यन्त प्रतिभाशाली हुनुहुन्थ्यो, तर प्रारम्भिक जीवनमा उहाँले समाजका लागि कुनै विशेष योगदान गर्नुभएको थिएन।

तर एउटा सामान्य घटनाले उहाँको सम्पूर्ण जीवनको दिशा परिवर्तन गरिदियो।

एक दिन भानुभक्तले घाँस काट्ने एउटा साधारण मानिसलाई भेट्नुभयो। त्यो घाँसी आर्थिक रूपमा अत्यन्त गरिब थियो। दिनभर घाँस काटेर जीविका चलाउँथ्यो। तर उसको मनमा-“म मरेपछि पनि मानिसहरूले मलाई सम्झून्”भन्ने एउटा महान् सपना थियो

यसका लागि उसले गाउँका मानिसहरूको उपयोगका लागि एउटा कुवा (इनार)खन्ने निर्णय गरेको थियो।

यो सुनेपछि भानुभक्त गहिरो चिन्तामा डुब्नुभयो।उहाँ धनी परिवारमा जन्मनुभएको थियो। शिक्षा थियो। सम्पत्ति थियो। प्रतिष्ठा थियो।तर समाजका लागि उहाँले के गर्नुभएको थियो? उहाँलाई आफ्नै जीवन अपूर्ण लाग्यो।

त्यसपछि उहाँको हृदयबाट अमर कविता जन्मियो:

भर जन्म घाँसतिर मन दिई

धन कमायो,

नाम केही रहोस् पछि भनी

कुवा खनायो!!

यी केही हरफहरू केवल एउटा कविताका पङ्क्ति होइनन्।यी त सम्पूर्ण जीवनदर्शन हुन्। भानुभक्तले बुझ्नुभयो-मानिसलाई धनले होइन, सेवाले अमर बनाउँछ।

धेरै मानिसले सोच्ने गर्छन्-के भानुभक्त नेपाली भाषाका पहिलो कवि थिए?

हो-थिएनन्।

भानुभक्तभन्दा अगाडि पनि नेपाली भाषामा कविता लेख्ने कविहरू थिए। तर मोतीराम भट्टले उहाँलाई “आदिकवि”को उपाधि दिनुभयो।यसको कारण के थियो?भानुभक्तले पहिलो पटक नेपाली भाषामा यस्तो साहित्य सिर्जना गर्नुभयो, जुन विद्वान मात्र होइन, सामान्य जनताले पनि बुझ्न सक्थे।

उहाँले कविताको मर्म, भाव, लोक जीवन, धर्म, सरलता र मानवतालाई एउटै सूत्रमा बाँध्नुभयो।त्यसैले उहाँलाई नेपाली साहित्यको पहिलो महान् जनक मानिन्छ।

भानुभक्तको सबैभन्दा महान् योगदान रामायणको नेपाली अनुवाद हो। यसअघि रामायण संस्कृतमा थियो।सामान्य किसान, मजदुर, महिला, बालबालिका र अशिक्षित मानिसहरूले त्यसको अर्थ बुझ्न सक्दैनथे। भानुभक्तले रामायणलाई नेपालीमा अनुवाद गरेर ज्ञानलाई दरबारबाट गाउँसम्म पुर्‍याउनुभयो।

यो केवल भाषान्तर थिएन। यो सामाजिक क्रान्ति थियो। उहाँले धर्मलाई विद्वानहरूको सीमित सम्पत्तिबाट निकालेर जनताको साझा सम्पत्ति बनाउनुभयो।

उहाँको भाषामा कृत्रिमता थिएन। उहाँले जनताले बोल्ने भाषा प्रयोग गर्नुभयो। त्यसैले उहाँका कविता गाउँघरमा गाइए। बुढापाका, महिला, बालबालिका सबैले रामायण पढ्न थाले। यही कारणले उहाँका रचनाहरू आज पनि लोकप्रिय छन्।

भानुभक्तको जीवनमा एउटा दुःखद अध्याय पनि आयो। प्रशासनिक गल्तीका कारण उहाँ जेल पर्नुभयो। तर जेलभित्र पनि उहाँको सिर्जना रोकिएन। उहाँले तत्कालीन प्रधानमन्त्रीलाई पद्यमा निवेदन लेख्नुभयो। त्यो कविता यति प्रभावशाली थियो कि उहाँ निर्दोष साबित हुनुभयो।

केवल मुक्त मात्र होइन,उहाँलाई सम्मान पनि गरियो। यसले सत्य शब्दको शक्ति कुनै पनि बन्द ढोकाभन्दा ठूलो हुन्छ भनेर प्रमाणित गर्छ।

उहाँका रचनाहरूमा सरल भाषा, मधुर लय,धार्मिक चेतना, नैतिक शिक्षा,सामाजिक उत्तरदायित्व,लोक जीवनको यथार्थ चित्र, करुणा र मानवता तथा नेपालीपनको सुगन्ध पाइन्छ। उहाँका कविता पढ्दा नेपालको गाउँ, प्रकृति, संस्कृति र जनजीवन प्रत्यक्ष अनुभव गर्न सकिन्छ।

भानुभक्तको निधनपछि उहाँका रचनाहरू हराउने खतरा थियो।

त्यसबेला मोतीराम भट्टले ती पाण्डुलिपिहरू खोजी गरी बनारसबाट प्रकाशित गरिदिनुभयो। यदि मोतीराम भट्टले यो काम नगरेका भए,सायद आज हामी भानुभक्तलाई यति नजिकबाट चिन्न सक्ने थिएनौँ।

आजको पुस्ता प्रविधिमा अगाडि बढिरहेको छ। तर केवल प्रविधिले समाज बन्दैन।समाज बन्नका लागि भाषा, संस्कृति, नैतिकता र साहित्य पनि आवश्यक हुन्छ।

भानुभक्तले सिकाउनुभएको सबैभन्दा ठूलो पाठ समाजका लागि केही गर,ज्ञानलाई सबैसम्म पुर्‍याऊ,भाषा सरल बनाऊ,सेवाभाव राख आफ्नो अस्तित्वभन्दा ठूलो मानवताको बारेमा सोच भन्ने हो।

आज हामी ठूलो घर बनाउन सक्छौँ।धेरै सम्पत्ति कमाउन सक्छौँ।

तर यदि हाम्रो जीवनले अरूलाई कुनै उज्यालो दिन सकेन भने,

त्यो जीवन अधुरो नै रहन्छ।

भानुभक्तले नेपाली भाषालाई एउटा साझा राष्ट्रिय भावनामा जोड्नुभयो। भाषा केवल बोल्ने माध्यम होइन। भाषा इतिहास हो। भाषा संस्कृति हो। भाषा सभ्यता हो। भाषा राष्ट्रको आत्मा हो। भानुभक्तले यही आत्मालाई शब्द दिनुभयो।

आदिकवि भानुभक्त आचार्य केवल रामायणका अनुवादक मात्र होइनन्। उहाँ नेपाली भाषा, साहित्य, संस्कृति र राष्ट्रिय चेतनाका महान् अभियन्ता हुनुहुन्छ। उहाँले एउटा घाँसीबाट जीवनको उद्देश्य सिक्नुभयो, कलमलाई समाजसेवाको साधन बनाउनुभयो र नेपाली भाषालाई जनजनको हृदयमा स्थापित गर्नुभयो।

आज, दुई सय वर्षपछि पनि उहाँका शब्दहरू उत्तिकै जीवन्त छन्, किनकि ती शब्दहरू केवल छन्द होइनन्। ती समाजप्रतिको उत्तरदायित्व, मानवताप्रतिको श्रद्धा र भाषाप्रतिको समर्पणका अमर अभिव्यक्ति हुन्।

भानुभक्तको जीवनले हामीलाई “मानिसको महानता उसले कति सम्पत्ति कमायो भन्नेमा होइन, उसले समाजलाई कति उज्यालो दियो” भन्नेमा मापन हुन्छ। एउटा अमूल्य सत्य सिकाउँछ।

यही कारणले आदिकवि भानुभक्त आचार्य नेपाली साहित्यका मात्र होइन, सम्पूर्ण नेपाली राष्ट्रका अमर प्रेरणास्रोत बनेर सदैव हाम्रो हृदयमा जीवित रहनुहुनेछ।