कसैका लागि दसैँ टीका, जमरा, आशीर्वाद र पारिवारिक मिलनको पर्व हो। तर धेरै लैङ्गिक तथा यौनिक अल्पसङ्ख्यकका लागि यही दसैँ आफ्नो पहिचान लुकाउनुपर्ने, प्रेमलाई अस्वीकार गर्नुपर्ने र परिवारबाट अलग्गिएर एक्लै बस्नुपर्ने पीडादायी समय पनि हो।

दसैँ आउँदा सहरदेखि गाउँसम्म चहलपहल बढ्छ। घरहरू सफा गरिन्छन्, नयाँ लुगा किनिन्छन्, जमरा राखिन्छ र टाढा रहेका आफन्तहरू घर फर्किन्छन्। सामाजिक सञ्जालमा परिवारसँग टीका लगाएका, आशीर्वाद लिएका र रमाइलो गरिरहेका तस्बिरहरू छाउँछन्। तर यी खुसीका तस्बिरहरूकै बीचमा एउटा अर्को यथार्थ पनि छ- आफ्नै घरमा जान नसक्ने, घर गए पनि आफ्नो वास्तविक स्वरूप लुकाउनुपर्ने र आफूले माया गरेको व्यक्तिसँग दसैँ मनाउन नपाउने मानिसहरूको यथार्थ।

नेपालमा लैङ्गिक तथा यौनिक अल्पसङ्ख्यक (जिएसएम) समुदायका धेरै व्यक्तिका लागि दसैँ केवल चाडपर्व होइन; यो परिवार, पहिचान, प्रेम, सामाजिक प्रतिष्ठा र स्वीकार्यताबीचको कठिन सङ्घर्ष पनि हो।

१. सुमन चेपाङको अधुरो दसैँ: १७ वर्षदेखि घरबाहिर

सुमन चेपाङ (नाम परिवर्तन) जन्मिँदा महिला भनेर चिनाइएकी व्यक्ति हुन्। तर हुर्कँदै जाँदा उनको स्वभाव, रुचि र लैङ्गिक अभिव्यक्ति परिवारले अपेक्षा गरेभन्दा फरक हुँदै गयो। उनलाई पुरुषसरह देखिने पहिरन लगाउन, आफ्नो स्वभावअनुसार जीवन जिउन र आफूलाई पुरुष प्रकृतिको तेस्रोलिङ्गी व्यक्तिका रूपमा प्रस्तुत गर्न सहज लाग्थ्यो।

परिवार भने उनलाई सामान्य महिलाले जस्तै व्यवहार गर्न, महिलाकै पहिरन लगाउन र परम्परागत रूपमा अपेक्षा गरिने जीवन बिताउन चाहन्थ्यो।

जब आमाबुबाले उनको विवाह एक पुरुषसँग गरिदिने प्रस्ताव राखे, सुमनले त्यसमा असहमति जनाइन्। उनले आफू पुरुषप्रति आकर्षित नभएको र आफूलाई परिवारले अपेक्षा गरेजस्तो महिलाका रूपमा नबुझेको स्पष्ट पारिन्। तर उनको कुरा बुझ्ने प्रयास गर्नुको सट्टा परिवारले उनको लैङ्गिक प्रकृतिलाई अस्वीकार गर्‍यो।

त्यसपछि सुमनको जीवनमा दसैँको अर्थ नै बदलियो।

विगत १७ वर्षदेखि उनले परिवारसँग दसैँ मनाउन पाएकी छैनन्। अरू मानिसहरू दसैँमा घर फर्केर आमाबुबाको हातबाट टीका र आशीर्वाद लिइरहँदा सुमनका लागि भने घर एउटा टाढाको सम्झना बनेको छ।

सुमनको पीडा घरमा टीका लगाउन नपाउनु मात्र होइन। आफूलाई जस्तो छु, त्यस्तै स्वीकार गरियोस् भन्ने उनको चाहना हो। आफ्नो कपाल, लुगा, चालढाल र स्वभावका कारण आफ्नै परिवारबाट अस्वीकृत हुनु उनको व्यक्तिगत पीडा मात्र नभई हाम्रो समाजले लैङ्गिक विविधतालाई हेर्ने दृष्टिकोणमाथिको प्रश्न पनि हो।

आफ्नो सन्तानले आफूलाई पुरुष प्रकृतिको तेस्रोलिङ्गीका रूपमा बुझ्छ भने त्यसलाई स्वीकार गर्न नसक्नु परिवारको समस्या हो; सन्तानको अस्तित्व वा मानव मूल्यको कमी होइन।

२. अञ्जली खक्डा, तनहुँ: गाउँ फर्किन आफ्नो पहिचान लुकाउनुपर्ने बाध्यता

अञ्जली खक्डा तनहुँकी हुन्। जन्मिँदा छोरा भनेर चिनाइएकी अञ्जलीको लैङ्गिक अभिव्यक्ति र स्वभाव परिवारले अपेक्षा गरेभन्दा फरक थियो। आफूलाई मन पर्ने पहिरन, कपालको शैली, शृङ्गार र आफ्नै प्रकृतिअनुसार जीवन जिउने चाहना उनको पनि थियो। तर परिवार र गाउँको सामाजिक वातावरणमा आफ्नो वास्तविक लैङ्गिक अभिव्यक्तिसहित सहज रूपमा स्वीकार गरिनेमा उनलाई ढुक्क हुने अवस्था थिएन।

दसैँमा गाउँ फर्किने चाहना कसलाई हुँदैन र? आफ्नो जन्मथलो, परिवार, आफन्त र बाल्यकालका सम्झनासँग जोडिने यो पर्वमा अञ्जली पनि सहभागी हुन चाहन्थिन्। तर गाउँ फर्किन उनले एउटा कठिन सम्झौता गर्नुपर्ने भयो- आफ्नो लैङ्गिक अभिव्यक्ति बदल्नु।

गाउँ जानका लागि उनले आफूलाई मन पर्ने पहिरन र प्रस्तुतिलाई पन्छाएर परिवार तथा समाजले पुरुषबाट अपेक्षा गर्ने स्वरूपमा प्रस्तुत हुनुपर्ने बाध्यता महसुस गरिन्। अरूले दसैँमा नयाँ लुगा लगाएर खुसी मनाइरहँदा उनले भने घर फर्किनकै लागि आफ्नो पहिचानसँग जोडिएको अभिव्यक्ति दबाउनुपर्ने भयो।

यो केवल लुगा बदल्नुको कुरा होइन। आफ्नो स्वभाव र आत्मपहिचानसँग जोडिएको प्रस्तुतिलाई लुकाएर अरूको अपेक्षाअनुसार देखिनुपर्ने मानसिक दबाब हो। घर फर्किन पाउनु खुसीको कुरा हुनुपर्नेमा त्यसका लागि आफूलाई बदल्नुपर्ने अवस्था आउनु आफैँमा पीडादायी छ।

अञ्जलीको अनुभव सुमनको कथाभन्दा फरक छ। सुमनले आफ्नो लैङ्गिक प्रकृति र अभिव्यक्ति स्वीकार नगरिएकाले १७ वर्षदेखि परिवारसँग दसैँ मनाउन पाएकी छैनन्। अञ्जलीले भने गाउँ फर्किन आफ्नो अभिव्यक्ति बदल्नुपर्ने बाध्यता महसुस गरिन्। एउटा परिवारबाट टाढिन बाध्य भइन्, अर्की परिवारसम्म पुग्न आफूलाई लुकाउन बाध्य भइन्।

यी दुई अनुभवले एउटै प्रश्न सोध्छन्- के परिवारको माया पाउन आफ्नै पहिचान त्याग्नुपर्ने हो?

दसैँको अर्थ घर फर्किनु मात्र होइन; आफूलाई स्वीकार गर्ने मानिसहरूका बीचमा निश्चिन्त भएर बस्न पाउनु पनि हो।

३. रोशन र मनिल: प्रेम छ, तर दसैँमा सँगै घर जाने अधिकार छैन

रोशन र मनिल पुरुष समलिङ्गी प्रेमसम्बन्धमा रहेका एक जोडी हुन्। उनीहरू सँगै बस्छन्, एकअर्कालाई माया गर्छन् र साझा जीवन बिताउँछन्। तर दसैँ आउँदा उनीहरूको सम्बन्धले एउटा कठोर सामाजिक सीमाको सामना गर्नुपर्छ।

रोशनका बुबालाई रोशन मनिलसँग बसिरहेको कुरा थाहा छ। बुबाले उनीहरू सँगै बसेको विषयमा आफूलाई आपत्ति नभएको पनि बताएका छन्। तर दसैँमा धेरै आफन्तहरू टीका र आशीर्वादका लागि घर आउने भएकाले मनिललाई घरमा ल्याउन भने उनी तयार छैनन्।

यसको अर्थ के हो?

दैनिक जीवनमा स्वीकार्यजस्तो देखिएको सम्बन्धलाई सार्वजनिक पारिवारिक अवसरमा लुकाउनुपर्ने अवस्था। घरका सदस्यहरूलाई थाहा भएको प्रेमलाई आफन्त र समाजका अगाडि देखाउन नसक्ने बाध्यता।

रोशनले आफ्नो प्रेमलाई घरभित्रको निजी मामिलाका रूपमा राख्न सक्छन्, तर दसैँको पारिवारिक मिलनमा त्यही प्रेमलाई अदृश्य बनाउनुपर्ने हुन्छ। मनिलसँगको सम्बन्ध अस्वीकार गरिएको होइन भन्ने भनाइ सुनिए पनि मनिललाई घरको ढोकाभित्र स्वागत गर्न नसक्नु आफैँमा अस्वीकारको एउटा रूप हो।

दसैँले उनीहरूलाई एउटा प्रश्न सोध्न बाध्य बनाउँछ- यदि मनिल रोशनको जीवनसाथीजस्तै महत्त्वपूर्ण व्यक्ति हुन् भने उनलाई परिवारसँग टीका लगाउन र आशीर्वाद लिन किन मिल्दैन?

परिवारको प्रतिष्ठा जोगाउने नाममा प्रेमलाई लुकाउनुपर्ने हो भने त्यो प्रतिष्ठाको मूल्य कसले चुकाइरहेको छ? रोशन, मनिलको सम्बन्धलाई सहज रूपमा स्वीकार गर्न नसक्ने समाजले?

प्रेमलाई घरभित्र सहने तर परिवार र आफन्तका अगाडि स्वीकार गर्न नसक्ने अवस्था पूर्ण स्वीकार्यता होइन।

४. रूपा र सरिता: प्रेममाथि लैङ्गिकता र जातको दोहोरो पर्खाल

रूपा र सरिताको कथा अझ जटिल छ। उनीहरू दुवै महिला हुन् र प्रेमसम्बन्धमा छन्। तर उनीहरूको सम्बन्धमाथि केवल समलिङ्गी भएको कारणले मात्र होइन, जातीय विभेदको सम्भावित पर्खालले पनि दबाब सिर्जना गरेको छ।

सरिताले आफ्ना आमाबुबालाई आफू समलिङ्गी भएको र रूपासँग प्रेमसम्बन्धमा रहेको कुरा बताएकी छैनन्। परिवारको प्रतिक्रिया कस्तो होला भन्ने डरले उनी आफ्नो प्रेम लुकाउन बाध्य छिन्। रूपा दलित समुदायकी भएकाले परिवारले जातका आधारमा पनि सम्बन्ध अस्वीकार गर्न सक्ने उनको चिन्ता छ।

रूपाले भने आफ्ना आमाबुबालाई सरिता आफूले माया गरेको व्यक्ति भएको बताएकी छन्। तर उनको प्रेमलाई परिवारले स्वीकार गरेको छैन।

यसरी उनीहरू दुई फरक दिशाबाट एउटै पर्खालमा ठोक्किएका छन्। सरिताका लागि आफ्नो यौनिकता र प्रेम खुलासा गर्नु जोखिमपूर्ण देखिन्छ। रूपाका लागि भने प्रेम स्वीकार गरिसक्दा पनि पारिवारिक स्वीकृति पाउन नसक्नु पीडादायी छ।

दसैँमा उनीहरू एकअर्काको घरमा जान सक्दैनन्। रूपा सरिताको घरमा साथीका रूपमा समेत जान नसक्ने अवस्था छ। अरूले परिवारसँग पर्व मनाइरहँदा उनीहरूले आफ्नो प्रेमलाई लुकाएर बस्नुपर्छ।

यहाँ प्रश्न केवल दुई महिलाको प्रेमको होइन। यो व्यक्तिको यौनिकता, जात र परिवारले निर्धारण गरेको सामाजिक प्रतिष्ठा एकअर्कासँग कसरी गाँसिन्छन् भन्ने प्रश्न पनि हो।

एउटी महिला समलिङ्गी भएकै कारण आफ्नो प्रेम लुकाउन बाध्य हुन्छिन्। अर्की महिला दलित भएकै कारण आफ्नो प्रेम सम्बन्धमा थप सामाजिक अवरोधको सामना गर्छिन्। उनीहरूको दसैँलाई विभाजित गर्ने पर्खाल एउटै छैन; लैङ्गिक तथा यौनिक पूर्वाग्रह र जातीय विभेद दुवै छन्।

जब प्रेमलाई स्वीकार गर्नुअघि व्यक्तिको लैङ्गिकता र जातको परीक्षा लिइन्छ, तब परिवारको आशीर्वाद पाउन पनि मानिसले आफ्नो अस्तित्वको औचित्य प्रमाणित गर्नुपर्ने हुन्छ।

५. दसैँले किन केहीलाई जोड्छ र केहीलाई अलग गर्छ?

सुमन, अञ्जली, रोशन, मनिल, रूपा र सरिताका कथाहरू फरक छन्। कसैले आफ्नो लैङ्गिक अभिव्यक्तिका कारण परिवार गुमाएका छन्। कसैले आफ्नो प्रेमलाई घरभित्र स्वीकार्यजस्तो देखिए पनि सामाजिक रूपमा लुकाउनुपरेको छ। कसैले आफ्नो यौनिकता र जातीय पहिचानका कारण प्रेमलाई परिवारको आशीर्वादबाट टाढा राख्नुपरेको छ।

तर यी कथाहरूलाई जोड्ने साझा कुरा एउटै छ- आफ्नो वास्तविक स्वरूपमा बाँच्दा परिवारबाट टाढिनुपर्ने डर।

लैङ्गिक तथा यौनिक अल्पसंख्यक समुदायका केही सदस्यहरू दसैँमा घर जानुअघि नै आफूले कस्तो लुगा लगाउने, कपाल काट्नुपर्ने हो कि होइन, आफ्नो साथी वा प्रेमी–प्रेमिकाबारे के भन्ने र आफन्तका प्रश्नहरूको जवाफ कसरी दिने भनेर सोच्न बाध्य हुन्छन्।

जन्मिँदा पुरुष भनेर चिनाइएका तर आफूलाई स्त्री प्रकृतिको तेस्रोलिङ्गीका रूपमा बुझ्ने व्यक्तिले घर जान आफ्नो पहिचानअनुसारको पहिरन त्याग्नुपर्ने हुन सक्छ। जन्मिँदा महिला भनेर चिनाइएका तर पुरुष प्रकृतिको तेस्रोलिङ्गीका रूपमा बाँच्ने व्यक्तिले आफूलाई मन नपर्ने स्त्री पहिरन र व्यवहार अपनाउनुपर्ने दबाब सामना गर्न सक्छन्।

कतिपय समलिङ्गी जोडीले दसैँमा एकअर्कालाई भेट्नसमेत पाउँदैनन्। कतिपयको सम्बन्ध परिवारलाई थाहा भए पनि घरभित्र स्वागत गरिँदैन। कतिपयलाई परिवारले घरबाटै निकालिसकेको हुन्छ। उनीहरूका लागि दसैँको दिनमा एक्लोपन झन् गहिरो हुन सक्छ।

यस्तो अवस्थामा दसैँको खुसी अरूको जीवनमा देखिने एउटा दृश्य मात्र बन्छ, जसमा उनीहरू सहभागी हुन चाहन्छन् तर सहभागी हुन पाउँदैनन्।

६. परिवारको इज्जत ठूलो कि सन्तानको खुसी?

हाम्रो समाजमा परिवारको इज्जत, परम्परा र सामाजिक प्रतिष्ठालाई ठूलो महत्त्व दिइन्छ। तर परिवारको प्रतिष्ठा जोगाउने नाममा आफ्नै सन्तानलाई पहिचान लुकाउन बाध्य बनाउनु कस्तो प्रतिष्ठा हो?

आफन्तले के भन्लान् भनेर छोराको प्रेमीलाई घरमा प्रवेश नदिनु, छोरीको पुरुष प्रकृतिको लैङ्गिक अभिव्यक्तिलाई अस्वीकार गर्नु वा समलिङ्गी छोरीको प्रेमलाई जातका आधारमा रोक्नु- यी सबै अवस्थामा परिवारले सामाजिक दबाबलाई आफ्नै सन्तानको भावनाभन्दा माथि राखिरहेको हुन्छ।

परम्परा र संस्कृतिको संरक्षण मानिसको अस्तित्वलाई अस्वीकार गरेर हुन सक्दैन। दसैँले हामीलाई आशीर्वाद दिन, आफन्तसँग सम्बन्ध नवीकरण गर्न र आपसी सद्भाव कायम राख्न प्रेरित गर्छ भने त्यो सद्भाव आफ्नै सन्तानका लागि पनि हुनुपर्छ।

कुनै व्यक्तिले फरक लैङ्गिक स्वभाव वा यौनिक आकर्षण अनुभव गर्छ भन्दैमा ऊ परिवारको सदस्य रहन अयोग्य हुँदैन। कुनै व्यक्तिले आफूले माया गरेको व्यक्तिसँग जीवन बिताउन चाहन्छ भन्दैमा उसले परिवारको माया र सम्मान गुमाउनुपर्ने होइन। जातका आधारमा कसैको प्रेमलाई कम मूल्यवान् ठान्नु पनि न्यायसङ्गत हुँदैन।

परिवारको वास्तविक परीक्षा आफ्ना सन्तानले समाजले अपेक्षा गरेअनुसार जीवन बिताउँदा होइन, समाजको अपेक्षाभन्दा फरक जीवन बिताउँदा पनि उनीहरूलाई माया गर्न सक्नुमा हुन्छ।

७. दसैँलाई सबैका लागि घर फर्किने पर्व बनाऔँ

दसैँको अर्थ टीका र जमरा मात्र होइन। यसको अर्थ सम्बन्ध, आशीर्वाद, आत्मीयता र आफ्नो मानिससँग जोडिन पाउनु पनि हो।

त्यसैले दसैँमा लैङ्गिक तथा यौनिक अल्पसंख्यक समुदायका परिवार, आफन्त र समाजका सदस्यहरूलाई केही प्रश्न सोधौँ।

के हामी आफ्ना सन्तानलाई उनीहरूको लैङ्गिक प्रकृति र अभिव्यक्तिसहित स्वीकार गर्न सक्छौँ? के हामीले उनीहरूले माया गरेको व्यक्तिलाई पनि सम्मानपूर्वक स्वागत गर्न सक्छौँ? के आफन्तले के भन्लान् भन्ने डरभन्दा आफ्ना सन्तानको खुसीलाई प्राथमिकता दिन सक्छौँ? के जात र यौनिकताको आधारमा कसैको प्रेमलाई अस्वीकार नगर्ने साहस गर्न सक्छौँ?

यदि हामीले यी प्रश्नको सकारात्मक उत्तर दिन सक्यौँ भने दसैँ साँच्चै पारिवारिक मिलनको पर्व बन्न सक्छ।

सुमनजस्ता व्यक्तिले १७ वर्षसम्म दसैँमा घर फर्किन नपर्ने अवस्था अन्त्य हुनुपर्छ। रोशन र मनिलजस्ता जोडीले आफ्नो सम्बन्ध लुकाएर मात्र पारिवारिक पर्वमा सहभागी हुनुपर्ने बाध्यता हट्नुपर्छ। रूपा र सरिताजस्ता जोडीले आफ्नो प्रेमका लागि यौनिकता र जात दुवैका आधारमा सङ्घर्ष गर्नुपर्ने अवस्था बदलिनुपर्छ।

यसका लागि लैङ्गिक तथा यौनिक अल्पसंख्यक समुदायका व्यक्तिहरूले पनि आफ्नो पहिचानप्रति गौरव गर्न, एकअर्कालाई साथ दिन र सुरक्षित सम्बन्ध तथा सहयोगका सञ्जाल निर्माण गर्न आवश्यक छ। परिवार, समुदाय, नागरिक समाज र राज्यले पनि भेदभावरहित वातावरण बनाउन आफ्नो भूमिका निर्वाह गर्नुपर्छ।

तर सबैभन्दा पहिले परिवारले एउटा कुरा बुझ्नुपर्छ- आफ्ना सन्तानको पहिचान स्वीकार गर्नु उनीहरूमाथि गरिएको उपकार होइन। यो उनीहरूको मानव मर्यादा र आत्मसम्मानको सम्मान हो।

दसैँमा सबैले घर फर्किन सकून्। सबैले आफूलाई मन पर्ने पहिरनमा, आफूले माया गरेको व्यक्तिको साथमा र आफ्नो वास्तविक स्वरूपसहित आशीर्वाद लिन सकून्।

कसैले पनि परिवारको माया पाउन आफ्नो पहिचान मार्न नपरोस्। कसैले पनि प्रेम लुकाएर दसैँ मनाउन नपरोस्। कसैले पनि आफ्नो जात वा यौनिकताका कारण परिवारको ढोका बाहिर बस्न नपरोस्।

यस दसैँमा हाम्रो कामना यति नै हो- टीकाको रातो रङ र जमराको हरियोपन सबैका लागि होस्। परिवारको ढोका सबैका लागि खुला होस्। अनि कुनै पनि लैङ्गिक तथा यौनिक अल्पसङ्ख्यक व्यक्तिले दसैँको दिन आफू एक्लो, अस्वीकृत वा परिवारविहीन भएको महसुस गर्न नपरोस्।

किनकि चाडपर्वको वास्तविक खुसी सबैले देखावटी उत्सव मनाउन पाउनुमा मात्र होइन, सबैले आफूलाई स्वीकार गरिएको महसुस गर्न पाउनुमा पनि छ।

लैङ्गिक तथा यौनिक अल्पसङ्ख्यक समुदायको समानता, आत्मसम्मान र पारिवारिक स्वीकार्यताका पक्षमा।