मानिसलाई प्रश्न गर्न सिकाउनुको सट्टा आज्ञापालन सिकाउने सत्ता, मानिसलाई ज्ञान दिनुभन्दा अन्धविश्वासमा राख्न चाहने धार्मिक संरचना र जनतालाई सचेत नागरिकभन्दा आज्ञाकारी अनुयायी बनाउन चाहने राजनीतिक नेतृत्वको इतिहास निकै पुरानो छ।

मानिसलाई भेडा बनाएर राख्ने प्रवृत्ति आजको राजनीति वा आधुनिक राज्य व्यवस्थाबाट सुरु भएको होइन। यसको जरा प्राचीन सभ्यता, धार्मिक आख्यान, दार्शनिक ग्रन्थ र सामाजिक सत्ता संरचनासम्म पुग्छ।

एउटा गोठालोलाई आफ्ना भेडाहरूले आफैँ बाटो चिन्न थाले, गोठालोबिनै चरन खोज्न थाले र आफूलाई किन नियन्त्रणमा राखिएको हो भनेर प्रश्न गर्न थाले भने त्यो गोठालोका लागि सहज अवस्था हुँदैन। किनकि भेडाहरू आत्मनिर्भर र स्वतन्त्र भए भने गोठालोको नियन्त्रण, आवश्यकता र स्वार्थ नै कमजोर हुन्छ।

गोठालोले भेडालाई बाघबाट जोगाउँछ, घाँस खुवाउँछ र हेरचाह गर्छ। तर त्यसको अर्थ भेडालाई स्वतन्त्र बनाउनु होइन। भेडा सुरक्षित त हुन्छन्, तर गोठालाको नियन्त्रणबाट मुक्त हुँदैनन्। उनीहरूलाई संरक्षण गर्ने व्यवस्थाकै अर्को पाटोमा उनीहरूको स्वतन्त्रता सीमित गरिएको हुन्छ।

मानव समाजमा पनि यही प्रश्न उठ्छ : जनता ज्ञानी, विवेकी, प्रश्नकर्ता र आत्मनिर्भर भए भने उनीहरूमाथि शासन गर्नेहरूले कसरी आफ्नो स्वार्थ सिद्ध गर्न सक्नेछन्?

यो प्रश्नलाई बुझ्न हामीले विभिन्न सभ्यता र परम्पराका पुराना आख्यान तथा दार्शनिक ग्रन्थहरूतिर फर्केर हेर्नुपर्छ।

१. उपनिषद्को एउटा असहज प्रसङ्ग : देवताहरूका पनि आफ्नै ‘भेडा’ थिए!

यस विषयमा सबैभन्दा रोचक र महत्त्वपूर्ण सन्दर्भ बृहदारण्यक उपनिषद्को शाङ्करभाष्यमा भेटिन्छ।

त्यहाँ महाभारतको अनुगीता (१४.२०.५९) को एउटा भनाइ उद्धृत गरिएको छ। यसको आशय यस्तो छ :

‘देवताहरू मानिसहरूलाई आफ्नो अधीनमा राख्न चाहन्छन्। मानिसहरूले ब्रह्मज्ञान प्राप्त गरेर देवताहरूलाई समेत उछिनून् भन्ने उनीहरूको चाहना हुँदैन।’

यसको व्याख्या गर्दै आदि शङ्कराचार्यले एउटा निकै अर्थपूर्ण तुलना गरेका छन्।

जसरी मानिसले आफ्ना घरपालुवा पशुलाई बाघ वा अन्य हिंस्रक जनावरबाट जोगाउँछ, तिनको खानपान र सुरक्षाको व्यवस्था गर्छ, तर उनीहरूलाई स्वतन्त्र रूपमा आफ्नो बाटो रोज्न दिँदैन; त्यसरी नै देवताहरूले पनि मानिसलाई विभिन्न दुर्भाग्य र सङ्कटबाट जोगाउने भए तापनि ब्रह्मज्ञान प्राप्त गरेर आफ्नो अधीनताबाट मुक्त भएको हेर्न चाहँदैनन् भन्ने दार्शनिक व्याख्या त्यहाँ प्रस्तुत गरिएको छ।

यसको कारण पनि स्पष्ट छ : जब मानिसले ब्रह्मज्ञान प्राप्त गर्छ, तब ऊ देवताहरूको अधीनमा रहने प्राणी रहँदैन। उसले आफूभित्रको ज्ञान र चेतनाको वास्तविक स्वरूप चिन्छ।

यो प्रसङ्गको अझ स्पष्ट आधार बृहदारण्यक उपनिषद्को मूल मन्त्र १.४.१० मा भेटिन्छ :

तस्मादेषां तन्न प्रियं यदेतन्मनुष्या विदुः।

अर्थात्, मानिसहरूले “त्यो ज्ञान” प्राप्त गरून् भन्ने कुरा देवताहरूलाई प्रिय छैन।

कल्पना गरौँ त, हजारौँ वर्षअघि रचिएको एउटा दार्शनिक ग्रन्थले देवताहरूको समेत स्वार्थ र मानिसमाथिको निर्भरताको सम्बन्धबारे यस्तो प्रश्न उठाएको थियो!

यो केवल देवता र मानिसबीचको सम्बन्धको कथा होइन। यो ज्ञान, निर्भरता, स्वतन्त्रता र सत्ताबीचको सम्बन्धबारेको गम्भीर दार्शनिक विमर्श पनि हो।

२. ग्रीक सभ्यतामा पनि ज्ञानमाथि देवताको नियन्त्रण

ग्रीक मिथकमा प्रोमेथियसले देवताहरूबाट आगो चोरेर मानिसलाई दिएको कथा छ।

आगो केवल ताप्ने र खाना पकाउने साधन थिएन। त्यो प्रविधि, सीप, ज्ञान र सभ्यताको प्रतीक पनि थियो।

ज्युसले मानिसलाई आगो प्राप्त भएपछि उनीहरू शक्तिशाली र आत्मनिर्भर हुन सक्ने देखेर प्रोमेथियसलाई कठोर सजाय दिएको कथा प्रचलित छ।

प्रोमेथियसको कथा ज्ञान र शक्तिको वितरणमाथि देवताहरूको नियन्त्रणविरुद्धको प्रतीकात्मक विद्रोहका रूपमा पनि व्याख्या गरिन्छ।

यसको दार्शनिक अर्थ निकै महत्त्वपूर्ण छ : ज्ञान र प्रविधिमा मानिसको पहुँच बढ्नु भनेको उसको निर्भरता घट्नु हो। मानिसले आफ्नै क्षमताले समस्या समाधान गर्न थालेपछि ऊ अरूको कृपा र नियन्त्रणमा रहनुपर्ने बाध्यता कम हुन्छ।

३. बाइबलको कथा : आदम र इभले ज्ञानको फल खाँदा किन सजाय पाए?

बाइबलको उत्पत्तिको पुस्तक (Genesis 2–3) मा आदम र इभको कथा छ। ईश्वरले उनीहरूलाई अदनको बगैँचाका सबै फल खान अनुमति दिएका थिए, तर असल र खराब छुट्याउने ज्ञानको रूखको फल खान निषेध गरेका थिए।

सर्पले इभलाई त्यो फल खाएपछि आँखा खुल्ने र ईश्वरजस्तै असल र खराब छुट्याउन सक्ने ज्ञान प्राप्त हुने बतायो। इभ र आदमले फल खाए। त्यसपछि उनीहरूको आँखा खुलेको बाइबलमा उल्लेख छ।

उत्पत्ति ३:२२ मा ईश्वरले भन्नुभएको छ—मानिस असल र खराब छुट्याउन जान्ने कुरामा हामीमध्ये एकजस्तै भएको छ। त्यसपछि उनीहरूलाई अदनको बगैँचाबाट निष्कासन गरियो र जीवनको रूखसम्म पुग्ने बाटो बन्द गरियो।

यस कथालाई ज्ञान, निषेध र ईश्वरीय अधिकारबीचको सम्बन्धका रूपमा पनि व्याख्या गर्न सकिन्छ। मानिसले ज्ञान प्राप्त गरेर ईश्वरजस्तै विवेकी हुन खोज्दा उसले सजाय भोग्नुपरेको आख्यान यसमा देखिन्छ।

मानिसले असल र खराब छुट्याउन सक्ने ज्ञान प्राप्त गर्नु नै किन निषेधित थियो? ज्ञान प्राप्त गर्ने चाहना नै किन अपराध बन्यो?

यो प्रश्न बृहदारण्यक उपनिषद्को देवताहरूले मानिसलाई ब्रह्मज्ञान प्राप्त गरेको देख्न नचाहेको प्रसङ्गसँग तुलना गर्दा झन् रोचक हुन्छ।

४. ज्ञानमाथि नियन्त्रण भनेको सत्तामाथि नियन्त्रण

इतिहासमा सत्ता र ज्ञानबीचको सम्बन्धलाई विभिन्न रूपमा देख्न सकिन्छ।

– ज्ञानमा पहुँच सीमित गर्ने व्यवस्था।

– धर्मग्रन्थ र शिक्षाको व्याख्या गर्ने अधिकार निश्चित वर्गमा सीमित राख्ने प्रवृत्ति।

– प्रश्न गर्नेलाई अवज्ञाकारी, विधर्मी वा विद्रोही ठहर गर्ने चलन।

– शिक्षालाई स्वतन्त्र चिन्तनभन्दा आज्ञापालन सिकाउने माध्यम बनाउने प्रवृत्ति।

– शासक वा पुरोहितको आदेशलाई अन्तिम सत्य ठान्नुपर्ने सामाजिक संरचना।

– जन्म, जात, लिङ्ग वा सामाजिक हैसियतका आधारमा कसलाई ज्ञान प्राप्त गर्ने अधिकार छ भन्ने निर्धारण गर्ने परम्परा।

यी सबै ठाउँमा एउटै प्रश्न उठ्छ : ज्ञानको ढोका कसले खोल्छ र कसले बन्द गर्छ?

ज्ञानमाथि नियन्त्रण गर्नेले मानिसको सोचमाथि पनि नियन्त्रण गर्न सक्छ। आफूले मात्र सत्य जानेको छु र अरू सबैले आफूबाटै ज्ञान लिनुपर्छ भन्ने मान्यता नै ज्ञानको एकाधिकार हो।

जब ज्ञानको एकाधिकार स्थापित हुन्छ, तब प्रश्न गर्ने मानिस समस्या बन्न थाल्छ। स्वतन्त्र सोच्ने मानिस विद्रोही ठहरिन्छ। र आफूले सिकेको कुरालाई समेत परीक्षण गर्न खोज्ने व्यक्तिलाई परम्परा, व्यवस्था वा आस्थाको शत्रु बनाइन्छ।

५. आजका गोठाला र आजका भेडाहरू

अब यो प्रसङ्गलाई आधुनिक समाजसँग जोडेर हेरौँ।

राजनीतिक नेतृत्वलाई प्रश्न नगर्ने जनता चाहिन्छ कि प्रश्न गर्ने नागरिक?

धार्मिक संस्थालाई हरेक कुरामा आफैँ निर्णय गर्न सक्ने व्यक्ति चाहिन्छ कि आफ्नो मुक्तिका लागि सधैँ मध्यस्थ खोजिरहने अनुयायी?

आर्थिक शोषण गर्ने संरचनालाई आफ्नो अधिकार थाहा भएको श्रमिक चाहिन्छ कि आफ्नो अवस्था नै भाग्य हो भनेर स्वीकार गर्ने श्रमिक?

जातीय विभेदबाट लाभ लिने संरचनालाई समानता माग्ने मानिस चाहिन्छ कि आफ्नो जन्मका आधारमा तोकिएको स्थान स्वीकार गर्ने मानिस?

पितृसत्तात्मक संरचनालाई आफ्नो शरीर, पहिचान र स्वतन्त्रतामाथि आफैँ निर्णय गर्ने मानिस चाहिन्छ कि परम्पराले तोकेको भूमिकामै सीमित रहने मानिस?

यस्ता प्रश्नको उत्तर खोज्दा एउटा कुरा प्रस्ट हुन्छ : ज्ञानको पहुँच, सूचनाको स्वतन्त्रता र प्रश्न गर्ने क्षमताले स्थापित शक्ति सम्बन्धलाई चुनौती दिन सक्छन्।

त्यसैले मानिसलाई अज्ञानी राख्ने काम केवल विद्यालय नखोल्नु होइन। मानिसको जिज्ञासा मार्नु, प्रश्नलाई अपराध बनाउनु, डर र अन्धविश्वास फैलाउनु र स्वतन्त्र विचारलाई निरुत्साहित गर्नु पनि त्यसकै रूप हुन सक्छ।

तर सबै धर्म, सबै देवता, सबै धार्मिक गुरु वा सबै राजनीतिक नेतृत्वलाई एउटै डालोमा हाल्न मिल्दैन। विभिन्न परम्पराभित्र ज्ञान, मुक्ति, आत्मचिन्तन र प्रश्न गर्ने स्वतन्त्रतालाई प्रोत्साहन गर्ने धाराहरू पनि छन्। उपनिषद्भित्रै मानिसलाई आफ्नो वास्तविक स्वरूप चिन्न र ब्रह्मज्ञान प्राप्त गर्न प्रेरित गर्ने गम्भीर दार्शनिक परम्परा छ।

६. जनतालाई भेडा होइन, विवेकी मानिस बनाऔँ

मलाई यहाँ बृहदारण्यक उपनिषद्को उक्त प्रसङ्ग विशेष महत्त्वपूर्ण लाग्छ।

मानिसले आफूलाई अरूभन्दा अलग, सानो, निर्भर र कमजोर ठानिरह्यो भने ऊ सधैँ कसैको अधीनमा रहन्छ। तर आफूभित्रको ज्ञान र चेतनाको सम्भावना चिन्न थाल्यो भने उसको संसार बदलिन सक्छ।

लोकतन्त्रको वास्तविक अर्थ पनि यही हो।

जनता भनेका शासकका भेडा होइनन्। उनीहरू सार्वभौम अधिकार भएका नागरिक हुन्। सरकार जनताको मालिक होइन, जनताप्रति जबाफदेही संस्था हो। धर्मगुरु ज्ञानका एकाधिकारवादी मालिक होइनन्। शिक्षकको काम विद्यार्थीलाई आफूजस्तै अनुयायी बनाउनु होइन, आफैँभन्दा अगाडि सोच्न सक्ने बनाउनु हो।

हामीले बालबालिकालाई आज्ञाकारी मात्र होइन, जिज्ञासु बनाउनुपर्छ। नागरिकलाई समर्थक मात्र होइन, प्रश्नकर्ता बनाउनुपर्छ। मानिसलाई डराउने होइन, बुझ्ने र विवेक प्रयोग गर्ने बनाउनुपर्छ।

किनकि प्रश्न गर्न नसक्ने जनता सजिलै परिचालित हुन सक्छन्। आफ्नो अधिकार नचिन्ने जनता सजिलै शोषित हुन सक्छन्। आफ्नो विवेक प्रयोग नगर्ने समाजलाई अरूले आफ्नो स्वार्थअनुसार चलाउन सक्छन्।

अन्ततः प्रश्न यति हो—जनतालाई भेडा बनाएर राख्ने गोठाला को हो? र जनताले कहिले आफू भेडा होइन, स्वतन्त्र चेतना भएका मानिस हौँ भनेर महसुस गर्ने?

देवताहरूलाई समेत मानिसले आफूभन्दा माथिल्लो ज्ञान प्राप्त गर्लान् भन्ने चिन्ता भएको कथा लेख्ने उपनिषद्को समाजमा आज हामीले फेरि त्यही प्रश्न उठाउनुपर्ने भएको छ।

ज्ञानबाट डराउने सत्ता जुनसुकै रूपमा प्रकट होस्, त्यसको पहिलो आवश्यकता मानिसको स्वतन्त्र चेतनालाई नियन्त्रण गर्नु नै हो। र मानिस स्वतन्त्र हुन सुरु गर्ने पहिलो क्षण त्यही हो, जब उसले प्रश्न गर्न सुरु गर्छ।