के तपाईँले कहिल्यै सोच्नुभएको छ, महिलाको काखीमा रौँ हुनु कुनै समय किन समस्या थिएन, तर आज धेरै महिलालाई काखीको रौँ देखाउन लाज लाग्छ? आखिर, यो सोच कसरी आयो?

यसको पछाडि एउटा रोचक व्यापारिक इतिहास छ।

सन् १९१५ भन्दा अगाडि अमेरिकामा महिलाले आफ्नो काखीको रौँ हटाउनुपर्छ भन्ने सामाजिक दबाब खासै थिएन। काखीमा रौँ हुनु शरीरको सामान्य प्राकृतिक विशेषता मानिन्थ्यो। महिलाले पुस्तौँदेखि त्यही प्राकृतिक शरीरसँग जीवन बिताइरहेका थिए। त्यसलाई असुन्दर वा अस्वच्छ मान्ने चलन व्यापक थिएन।

तर बीसौँ शताब्दीको सुरुवातसँगै महिलाको पहिरनमा परिवर्तन आउन थाल्यो। छोटा बाहुला भएका र बाहुला नै नभएका पोसाक लोकप्रिय हुन थाले। अब महिलाको काखी पनि सार्वजनिक रूपमा देखिन थाल्यो।

यही परिवर्तनलाई एउटा अमेरिकी कम्पनीले व्यापारिक अवसरका रूपमा देख्यो।

१. जिलेटले कसरी नयाँ बजार बनायो?

सन् १९०१ मा King C. Gillette ले स्थापना गरेको Gillette कम्पनीले सुरुमा पुरुषका (दारी काट्नका) लागि सेफ्टी रेजर र ब्लेड बेच्दै आएको थियो। तर कम्पनीले महिलालाई पनि आफ्नो नयाँ ग्राहक बनाउन सकिने सम्भावना देख्यो।

सन् १९१५ मा कम्पनीले महिलाका लागि विशेष रेजर बजारमा ल्यायो, जसको नाम थियो Milady Décolleté।

त्यही वर्ष महिलाको लोकप्रिय फेसन पत्रिका Harper’s Bazaar मा एउटा विज्ञापन प्रकाशित भयो। विज्ञापनले गर्मीका पहिरन र आधुनिक नृत्यका लागि महिलाले काखीको रौँ हटाउनुपर्ने सन्देश दियो।

त्यसको अर्थ स्पष्ट थियो- पहिले सामान्य मानिएको शरीरको एउटा विशेषता अब हटाउनुपर्ने कुरा बनाइँदै थियो।

डिसेम्बर १९१५ मा Ladies’ Home Journal मा प्रकाशित अर्को विज्ञापनले पनि चिल्लो र रौँरहित काखीलाई आधुनिक र सुसज्जित महिलाको विशेषताका रूपमा प्रस्तुत गर्‍यो।

त्यसपछि अन्य कम्पनीहरू पनि यही बजारमा प्रवेश गरे। विज्ञापन बढ्दै गए, र बिस्तारै महिलाको काखीमा रौँ हुनु असुन्दर र लाजमर्दो हो भन्ने सामाजिक धारणा स्थापित हुन थाल्यो।

अर्थात् कम्पनीले रेजर मात्र बेचेको थिएन, महिलाको शरीरप्रतिको सोच बदल्न पनि सफल भएको थियो।

२. पहिले समस्या थिएन, पछि समस्या बनाइयो!

यो घटनाबाट हामीले बुझ्ने कुरा अलि गम्भीर छ।

पहिले महिलाको काखीमा रौँ हुनु सामान्य थियो। तर व्यापारिक विज्ञापनले त्यसलाई असुन्दर, अस्वच्छ र आधुनिक महिलाको पहिचानविपरीत भनेर प्रस्तुत गर्न थाल्यो। महिलामा आफ्नो शरीरप्रति असन्तुष्टि र हीनभावना पैदा गरियो। अनि त्यही असन्तुष्टि हटाउने उपायका रूपमा रेजर बेचियो।

व्यापारको यो तरिका निकै प्रभावकारी बन्यो।

पहिले मानिसलाई आफ्नो शरीरमा समस्या छ भनेर विश्वास दिलाउने, त्यसपछि त्यो समस्याप्रति लाज र असुरक्षा पैदा गर्ने अनि अन्त्यमा त्यसको समाधान आफ्नै उत्पादनबाट मात्र सम्भव छ भनेर बेच्ने!

यसरी एउटा प्राकृतिक शारीरिक विशेषतालाई समस्या भन्ने विश्वास गराएर व्यापारिक बजारमा परिणत गरियो।

३. आज पनि हामीले यस्तै प्रश्न सोध्नुपर्दैन?

आज सौन्दर्य उद्योगका अन्य क्षेत्रमा पनि यस्तै प्रवृत्ति देख्न सकिन्छ। छाला गोरो बनाउने उत्पादन, प्लास्टिक सर्जरी, शरीरको आकार परिवर्तन गर्ने उपचार र अनेकौँ सौन्दर्य सेवाको बजार मानिसको शरीरप्रतिको असन्तुष्टि र सामाजिक दबाबबाट पनि विस्तार भइरहेको छ।

यही प्रश्न हर्मोन थेरापी र शरीर तथा यौन अङ्ग परिवर्तन गर्ने चिकित्सा उद्योगका सन्दर्भमा पनि उठाउन आवश्यक छ।

व्यक्तिलाई आफ्नो शरीरबारे निर्णय गर्ने स्वतन्त्रता र सूचित सहमतिका आधारमा उपचार रोज्ने अधिकार हुनुपर्छ।

तर मानिसलाई आफ्नो प्राकृतिक शरीर नै गलत, अपूर्ण वा स्वीकार गर्न नसकिने छ भन्ने सोच विकास गराएर त्यसपछि उपचारलाई एकमात्र समाधानका रूपमा प्रस्तुत गरिन्छ भने हामीले प्रश्न गर्नैपर्छ।

हर्मोन उत्पादन गर्ने कम्पनी र शरीर परिवर्तनसम्बन्धी चिकित्सा उद्योगका व्यापारिक स्वार्थ पनि पारदर्शी हुनुपर्छ। मानिसको वास्तविक आवश्यकता र स्वास्थ्यलाई प्राथमिकता दिइँदै छ कि बजार विस्तार र नाफालाई?

कसैले आफ्नो शरीर परिवर्तन गर्न चाहन्छ भने त्यो उसको व्यक्तिगत अधिकार हो। तर कसैले आफ्नो प्राकृतिक शरीर स्वीकार गर्न चाहन्छ भने उसलाई पनि उत्तिकै सम्मान र स्वतन्त्रता हुनुपर्छ।

मेरो प्रश्न उपचार वा व्यक्तिगत छनोटको विरोध होइन। मेरो प्रश्न मानिसमा आफ्नो शरीरप्रति असन्तुष्टि, डर र हीनभावना सिर्जना गरेर त्यसैलाई व्यापार बनाउने प्रवृत्तिप्रति हो।

सन् १९१५ मा महिलाको काखीमा रौँ हुनु कुनै नयाँ समस्या थिएन। नयाँ कुरा थियो- त्यसलाई समस्या बनाएर बेच्न सकिने व्यापारिक बुद्धि।

आज हामीले आफ्नो शरीर, सौन्दर्य, लैङ्गिकता र मानव प्रकृतिका बारेमा बनाइने धारणालाई पनि यही दृष्टिकोणबाट हेर्न सक्नुपर्छ।

हरेक प्राकृतिक भिन्नता कमजोरी होइन। हरेक फरकपन उपचार गर्नुपर्ने समस्या होइन। र हरेक असन्तुष्टिको समाधान बजारमा पाइने उत्पादन वा शल्यक्रिया हुनुपर्छ भन्ने पनि छैन।

हामीले आफ्नो शरीरलाई स्वीकार गर्न सिक्ने हो, बजारले सिकाएको आफ्नो शरीरप्रतिको घृणालाई होइन।