विवाहलाई हामी यति स्वाभाविक, शाश्वत र अनिवार्य ठान्छौँ कि विवाह नभएको समाजको कल्पना गर्न पनि गाह्रो हुन्छ। विवाह भन्नासाथ प्रायः हाम्रो आँखाअगाडि एउटा पुरुष र एउटी महिलाको जोडी आउँछ। विवाह, यौनसम्बन्ध, सन्तान, परिवार र जीवनभरको साथ। मानौँ यही नै प्रकृतिको नियम हो।

तर एउटा प्रश्न गरौँ। के विवाह प्राकृतिक घटना हो?

जैविक रूपमा मानिस जन्मन्छ, हुर्कन्छ, आकर्षित हुन्छ, प्रेम गर्छ, यौनसम्बन्ध राख्छ, सन्तान जन्माउँछ वा सन्तान नजन्माई जीवन बिताउँछ।

तर “यो पुरुष यो महिलाको पति हो”, “यो महिला यही पुरुषकी पत्नी हो”, विवाहपछि यौनसम्बन्ध एकअर्काप्रति मात्र हुनुपर्छ, सन्तान यही पुरुषको वंशमा पर्छ, सम्पत्ति यही पुरुषका सन्तानले पाउँछन् भन्ने कुरा प्रकृतिले बनाएको नियम होइन।

यी मानिसले निर्माण गरेका सामाजिक, सांस्कृतिक, कानुनी, आर्थिक र धार्मिक व्यवस्था हुन्।

प्रकृतिमा यौनिकता हुन्छ। आकर्षण हुन्छ। प्रजनन हुन्छ। मातृत्व हुन्छ। पितृत्वको जैविक पक्ष हुन्छ।

तर विवाह प्रकृतिमा हुँदैन।

विवाह मानिस र समाजले बनाएको संस्था हो।

त्यसैले विवाहको एउटा मात्रै स्वरूप हुन्छ भन्ने दाबी पनि सही हुँदैन।

इतिहास र संस्कृतिलाई हेर्दा विवाहका अनेक स्वरूप देखिन्छन्। एकपति एकपत्नी विवाह, बहुपत्नी विवाह, बहुपति विवाह, गान्धर्व विवाह, स्वयम्वर, परिवारले तय गर्ने विवाह, कन्यादानमा आधारित विवाह, राजनीतिक वा आर्थिक गठबन्धनका रूपमा हुने विवाह आदि।

अर्थात् विवाह एउटै प्रकारको र अपरिवर्तनीय संस्था होइन।

समाजले आफ्नो आवश्यकता, सत्ता, सम्पत्ति, वंश, संस्कृति र लैङ्गिक सम्बन्धअनुसार यसको स्वरूप बनाउँदै र बदल्दै आएको छ।

तर अझ महत्वपूर्ण प्रश्न छ।

किन इतिहासमा विवाहको एउटा शक्तिशाली स्वरूप महिलाको यौनिकता नियन्त्रण गर्ने संस्था बन्न पुग्यो?

यही प्रश्नले हामीलाई श्वेतकेतुको कथासम्म पुर्‍याउँछ।

१. श्वेतकेतुको कथा

महाभारतमा आउने श्वेतकेतुको कथा यस सन्दर्भमा अत्यन्त रोचक छ।

राजा पाण्डुले कुन्तीलाई पुरानो समयको एउटा प्रचलनबारे बताउँदा श्वेतकेतुको कथा सुनाउँछन्। कथाअनुसार कुनै समय महिलाहरू एउटै पुरुषसँग जीवनभर यौन रूपमा बाँधिनुपर्ने व्यवस्था थिएन। ऋषि उद्दालककी पत्नी अर्थात् श्वेतकेतुकी आमासँग अर्को एक ब्राह्मण पुरुष जान खोज्दा श्वेतकेतु क्रोधित हुन्छन्।

श्वेतकेतुले विरोध गर्छन्। तर उनका पिता उद्दालकले उनलाई सम्झाउँछन् कि यो पुरानो चलन हो।

कथाले यस्तो सामाजिक अवस्थाको स्मरण गर्छ जहाँ आज हामीले वैवाहिक निष्ठा भनेर बुझ्ने एक पुरुष र एक महिलाबीचको अनिवार्य यौन exclusivity स्थापित भइसकेको थिएन।

तर श्वेतकेतु त्यसमा सहमत हुँदैनन्। कथाअनुसार उनले नयाँ नियम स्थापना गर्छन्। महिला आफ्नो पतिप्रति निष्ठावान् रहनुपर्ने र पतिलाई छोडेर अन्य पुरुषसँग यौनसम्बन्ध राख्नु सामाजिक तथा नैतिक अपराध हुने।

यस कथाको सबैभन्दा महत्वपूर्ण पक्ष यही हो।

जसलाई हामी आज सधैँदेखि यस्तै थियो भनेर बुझ्छौँ, महाभारतको कथा स्वयं त्यसको पहिले अर्को व्यवस्था रहेको बताउँछ।

अर्थात् यौनसम्बन्ध र वैवाहिक निष्ठाका सामाजिक नियम पनि समयसँगै परिवर्तन भएका थिए।

२. पितृत्व र महिलाको यौनिकता

यहीँबाट विवाहको अर्को गहिरो राजनीतिक पक्ष सुरु हुन्छ।

एउटा बच्चा जन्मिँदा आमा को हुन् भन्ने कुरा जैविक रूपमा प्रत्यक्ष देखिन्छ।

तर बुबा को हुन् भन्ने कुरा त्यति प्रत्यक्ष हुँदैन।

पितृत्वको सामाजिक निश्चितता निर्माण गर्नुपर्छ।

जब समाजमा वंश, सम्पत्ति र उत्तराधिकार पिताबाट सन्तानतर्फ हस्तान्तरण हुन थाल्छ, एउटा प्रश्न महत्वपूर्ण बन्छ।

यो बच्चा वास्तवमै मेरो सन्तान हो भनेर म कसरी निश्चित हुने?

पितृसत्तात्मक समाजले यसको एउटा शक्तिशाली सामाजिक उत्तर खोज्यो।

महिलाको यौनिकतालाई नियन्त्रण गर।

विवाहअघि कौमार्य खोज।

विवाहपछि पतिप्रति यौन निष्ठा अनिवार्य गर।

महिलाको यौन स्वतन्त्रतालाई चरित्रको प्रश्न बनाऊ।

सन्तानलाई पिताको वंशमा राख।

सम्पत्ति पिताबाट छोरामा सार।

वंश र उत्तराधिकारको नाममा महिलाको शरीरमाथि निगरानी गर।

यसरी विवाह केवल दुई व्यक्तिबीचको प्रेम वा सहजीवनको सम्बन्ध रहेन।

यो वंश, सम्पत्ति, उत्तराधिकार र पितृत्व सुनिश्चित गर्ने सामाजिक राजनीतिक संस्था पनि बन्यो।

३. मातृवंशीय र मातृसांस्कृतिक संसार

तर पितृसत्ता मानव समाजको एक मात्र सम्भावना थिएन।

इतिहासमा मातृवंशीय र मातृसांस्कृतिक समाजका पनि महत्वपूर्ण उदाहरण छन्।

यसलाई केवल matrilineal भनेर बुझ्दा कुरा अधुरो हुन्छ। मातृसांस्कृतिक भन्नाले परिवार, वंश, सम्बन्ध, हेरचाह, उत्तराधिकार र सामाजिक जीवनको केन्द्रमा मातृपक्षलाई राख्ने सांस्कृतिक संरचनालाई पनि बुझ्न सकिन्छ।

यसको अर्थ महिलाले सधैँ सबै सत्ता आफ्नो हातमा राख्थे भन्ने होइन।

मातृवंशीयता र मातृसत्ता एउटै कुरा होइनन्।

तर यति स्पष्ट हुन्छ कि पितृवंशीय परिवार मानव समाजको एकमात्र सम्भावित ढाँचा थिएन।

केरलको मरुमक्कत्तायम परम्परा यसको चर्चित उदाहरण हो। केही समुदायमा वंश आमाबाट चल्थ्यो, सन्तान आमाको परिवारको सदस्य हुन्थ्यो र सम्पत्तिको निरन्तरता पनि मातृवंशीय रेखाबाट हुन्थ्यो।

यस्तो संरचनाले एउटा महत्वपूर्ण प्रश्न उठाउँछ।

यदि सन्तानको सामाजिक पहिचान र उत्तराधिकार आमाको परिवारबाटै निश्चित हुन्छ भने महिलाको यौनिकतालाई पितृवंशीय समाजमा जस्तो कठोर रूपमा नियन्त्रण गरेर मात्र परिवार र सम्पत्तिको निरन्तरता सुनिश्चित गर्नुपर्ने आवश्यकता किन पर्थ्यो?

४. स्वयम्वर र महिलाको छनोट

प्राचीन पूर्वीय आख्यानमा स्वयम्वर अर्को महत्वपूर्ण परम्परा हो।

स्वयम्वरलाई मातृवंशीय विवाह भन्न मिल्दैन। तर यसले विवाहको अर्को सम्भावना देखाउँछ।

विवाहमा महिलाको छनोट।

सीता, द्रौपदी र दमयन्तीका कथामा स्वयम्वर वा वर छनोटसँग सम्बन्धित आख्यानहरू पाइन्छन्।

यसले देखाउँछ कि विवाहको इतिहासमा महिलाको इच्छा र छनोट पूर्ण रूपमा अनुपस्थित थिएन।

स्वयम्वरलाई आधुनिक अर्थमा पूर्ण व्यक्तिगत स्वतन्त्रता भनेर बुझ्नु हुँदैन। त्यसमा परिवार, राजसत्ता, जाति, राजनीतिक गठबन्धन र सामाजिक हैसियतका सीमाहरू थिए।

तर एउटा कुरा स्पष्ट छ।

विवाह सधैँ पिता वा पुरुषले महिलाका लागि तय गर्ने संस्था मात्र थिएन।

५. कुन्ती र पितृत्वको प्रश्न

महाभारतको कुन्तीको कथा पनि यस बहसमा महत्वपूर्ण छ।

कुन्तीले विवाहअघि कर्णलाई जन्म दिएको कथा आउँछ। पछि पाण्डुसँग विवाह भएपछि, पाण्डु सन्तान जन्माउन असमर्थ हुँदा कुन्तीले धर्म, वायु र इन्द्रसँग सम्बन्धित आख्यानमार्फत युधिष्ठिर, भीम र अर्जुनलाई जन्म दिन्छिन्। माद्रीबाट नकुल र सहदेवको जन्मको कथा पनि आउँछ।

यी कथालाई धार्मिक आख्यानका रूपमा विश्वास गर्न सकिन्छ, प्रतीकका रूपमा पढ्न सकिन्छ वा पुरानो सामाजिक स्मृतिका रूपमा अध्ययन गर्न सकिन्छ।

तर जुन तरिकाले पढे पनि एउटा कुरा चाखलाग्दो छ।

पाण्डवहरूको सामाजिक पितृत्व र जैविक पितृत्व एउटै कुरा होइन।

पाण्डु उनीहरूका सामाजिक पिता हुन्, तर कथाको आफ्नै संरचनाअनुसार उनीहरूको जन्मका कारण फरक छन्। तैपनि उनीहरू पाण्डव हुन् र पाण्डुको वंशसँग जोडिन्छन्।

यसले प्रश्न उठाउँछ।

के सन्तानको सामाजिक पहिचान सधैँ जैविक पितृत्वबाट मात्र निर्धारण हुन्थ्यो?

महाभारतको कथा स्वयंले यसको सरल उत्तर दिँदैन।

बरु यसले सन्तान, पितृत्व, विवाह र वंशबीचको सम्बन्ध धेरै जटिल रहेको देखाउँछ।

६. द्रौपदी र बहुपति विवाह

द्रौपदी पाँच पाण्डवकी पत्नी हुन्छिन्।

आजको एकपति एकपत्नी विवाहलाई प्राकृतिक र सार्वभौम मानक ठान्ने दृष्टिले हेर्दा यो कथा असहज लाग्न सक्छ।

तर महाभारतले यसलाई आफ्नो सांस्कृतिक आख्यानभित्र स्थान दिएको छ।

यसको अर्थ प्राचीन पूर्वीय समाजभरि बहुपति विवाह सामान्य थियो भन्ने होइन। त्यस्तो दाबीका लागि छुट्टै ऐतिहासिक प्रमाण आवश्यक हुन्छ।

तर द्रौपदीको कथा एउटा महत्वपूर्ण कुरा देखाउँछ।

एक महिला र धेरै पुरुषबीचको वैवाहिक सम्बन्धलाई कल्पना गर्न सक्ने सामाजिक सांस्कृतिक संसार पूर्वीय आख्यानमा विद्यमान थियो।

७. आठ प्रकारका विवाह

प्राचीन पूर्वीय शास्त्रीय परम्परामा विवाहका आठ प्रकारको चर्चा पाइन्छ।

ब्राह्म, दैव, आर्ष, प्राजापत्य, आसुर, गान्धर्व, राक्षस र पैशाच।

यी सबै समान रूपमा स्वीकार्य वा सम्मानित थिएनन्। केहीलाई उच्च मानियो, केहीलाई निम्न र केहीलाई निन्दनीय।

तर यी वर्गीकरण आफैँमा एउटा महत्वपूर्ण कुरा देखाउँछन्।

विवाहको एउटै रूप थिएन।

गान्धर्व विवाह इच्छा, आकर्षण र पारस्परिक सम्बन्धमा आधारित थियो।

स्वयम्वरमा महिलाको वर छनोटको भूमिका देखिन्छ।

द्रौपदीको कथामा बहुपति विवाहको आख्यान छ।

कुन्तीको कथामा विवाह र जैविक पितृत्वबीच जटिल सम्बन्ध देखिन्छ।

यसका साथै परिवार, पिता र सामाजिक संरचनाको नियन्त्रणमा हुने विवाहका रूपहरू पनि थिए।

त्यसैले प्राचीन पूर्वीय समाजलाई एक पुरुष, एक महिला र जीवनभरको विवाहको एउटै ढाँचामा बुझ्नु इतिहासलाई अत्यन्त सरल बनाउनु हो।

८. विवाहभन्दा पहिलेको समाज

विवाहभन्दा पहिले पनि मानिसहरू थिए।

प्रेम थियो।

यौनसम्बन्ध थियो।

आकर्षण थियो।

सन्तान थियो।

मातृत्व थियो।

पितृत्वको जैविक सम्बन्ध थियो।

परिवारका विभिन्न स्वरूप थिए।

समुदाय थिए।

तर यो महिला यो पुरुषकी कानुनी पत्नी हो भन्ने संस्था अनिवार्य रूपमा थिएन।

समाज पहिले थियो। विवाह समाजले पछि निर्माण गरेको एउटा संस्था हो।

सबै मानिस विवाह गर्न बाध्य छैनन्।

कतिपय मानिस जीवनभर अविवाहित रहन्छन्। कतिपयले विवाह नगरी सहजीवन रोज्छन्। कतिपयले गृहस्थ जीवन त्यागेर संन्यास वा आध्यात्मिक जीवन रोज्छन्।

पूर्वीय परम्परामा गृहस्थाश्रम जीवनको एउटा सम्भावना थियो, सम्पूर्ण मानव जीवनको एकमात्र अनिवार्य बाटो होइन।

यसले स्पष्ट गर्छ कि विवाह मानव जीवनको अनिवार्य अवस्था होइन।

विवाह तीमध्ये एउटा सम्भावना मात्र हो।

विपरीतलिङ्गी विवाह नै एकमात्र प्राकृतिक मानक होइन

विवाहबारे अर्को ठूलो भ्रम छ।

विवाह भनेकै पुरुष र महिलाबीचको सम्बन्ध हो।

यो पनि सार्वभौम सत्य होइन।

सबै मानिस विपरीतलिङ्गी हुँदैनन्। सबै मानिसले विपरीतलिङ्गी अर्थात् पुरुष वा महिलामध्ये आफूभन्दा फरक लिङ्गको व्यक्तिप्रति यौन वा प्रेम आकर्षण अनुभव गर्दैनन्। सबै मानिसलाई विवाहको आवश्यकता पनि हुँदैन।

मानव समाजमा समलिङ्गी पुरुष, समलिङ्गी महिला, उभयलिङ्गी, तृतीयप्रकृति तथा अन्य लैङ्गिक र यौनिक विविधतामा रहेका मानिसहरू सधैँदेखि अस्तित्वमा छन्।
उनीहरूले आफ्ना प्रेम, सहजीवन, यौनिकता र सामाजिक सम्बन्धका विभिन्न स्वरूप विकास गरेका छन्।

त्यसैले पुरुष र महिलाबीचको विवाहलाई मात्र प्राकृतिक र बाँकी सबै सम्बन्धलाई प्रकृतिविरुद्ध भन्नु मानव इतिहास र मानव विविधताको गलत व्याख्या हो।
मानव यौनिकता विविध छ।

सामाजिक सम्बन्धहरू पनि विविध छन्।

विवाह समाजले बनाएको संस्था भएकाले त्यसको स्वरूप पनि समाजसँगै बदलिन सक्छ।

९. पितृसत्ता केवल पुरुषको व्यक्तिगत षड्यन्त्र होइन

यहाँ एउटा सावधानी आवश्यक छ।

पुरुषहरूले बसेर महिलालाई नियन्त्रण गर्ने योजना बनाए र विवाह आविष्कार गरे भनेर इतिहासलाई सरल बनाउनु उचित हुँदैन।

पितृसत्ता हजारौँ वर्षमा विकास भएको जटिल सामाजिक व्यवस्था हो।

कृषि, स्थायी बस्ती, निजी सम्पत्ति, भूमि स्वामित्व, उत्तराधिकार, युद्ध, राज्य, वंश, सामाजिक वर्ग, धार्मिक संस्था र आर्थिक संरचनाजस्ता अनेक प्रक्रियाले यसको विकासमा भूमिका खेले।

तर यसको केन्द्रमा केही महत्वपूर्ण प्रश्न देखिन्छन्।

वंश कसको नामबाट चल्ने?

सम्पत्ति कसलाई जाने?

सन्तानको पिता को हो?

उत्तराधिकारी को हो?

जब समाजले यी प्रश्नको उत्तर पितृवंशमार्फत दिन थाल्यो, महिलाको यौनिकता नियन्त्रण गर्नु उपयोगी सामाजिक उपकरण बन्न पुग्यो।

यही कारणले महिलाको कौमार्य, पतिप्रतिको निष्ठा, यौन शुद्धता, प्रजनन र सन्तानको वैधता यति महत्वपूर्ण बनाइयो।

विवाहको एउटा ऐतिहासिक रूप महिलाको यौनिकता, प्रजनन र सन्तानमाथि पितृसत्तात्मक नियन्त्रणसँग गहिरो रूपमा जोडिन पुग्यो।

तर मातृवंशीय र मातृसांस्कृतिक समाजहरूको अस्तित्वले देखाउँछ कि सन्तान, परिवार, उत्तराधिकार र विवाहलाई अनिवार्य रूपमा पिताको रेखाबाट नै व्यवस्थित गर्नुपर्छ भन्ने कुनै सार्वभौम मानव नियम छैन।

१०. विवाह र प्रेम

आज हामी विवाहलाई मुख्यतः प्रेमको नाममा बुझ्छौँ।

तर ऐतिहासिक रूपमा विवाह धेरैपटक प्रेमभन्दा पहिले वंश र सम्पत्तिको सम्झौता थियो।

राजपरिवारमा विवाह राजनीतिक गठबन्धन हुन्थ्यो।

परिवारमा विवाह आर्थिक र सामाजिक सम्बन्ध हुन्थ्यो।

सम्पत्ति भएका परिवारमा विवाह उत्तराधिकारको व्यवस्था हुन्थ्यो।

कहिलेकाहीँ विवाह दुई व्यक्तिको भन्दा दुई परिवारको सम्बन्ध हुन्थ्यो।

त्यसैले प्रेम विवाहको आधार बन्न सक्छ, तर विवाह प्रेमको पर्याय होइन।

एक पुरुषले महिलालाई प्रेम गर्न सक्छ।

एक महिलाले पुरुषलाई प्रेम गर्न सक्छ।

दुई महिलाले एकअर्कालाई प्रेम गर्न सक्छन्।

दुई पुरुषले एकअर्कालाई प्रेम गर्न सक्छन्।

कुनै व्यक्ति एक्लै जीवन बिताउन सक्छ।

कुनै व्यक्ति विवाह नगरी जीवनभरको सहजीवन रोज्न सक्छ।

कसैले गृहस्थ जीवन त्यागेर संन्यास रोज्न सक्छ।

मानिसले बनाएको सामाजिक संस्था भएकाले विवाहको स्वरूप पनि समय र समाजसँगै बदलिन सक्छ।

११. विवाह र सत्ता

विवाह समाप्त गरौँ भन्ने प्रश्न होइन।

प्रश्न हो, विवाहलाई समानताको संस्था बनाउने कि स्वामित्वको?

विवाहमा निष्ठा चाहिन्छ भने त्यो दुवैतर्फ समान हुनुपर्छ।

सहमति चाहिन्छ भने त्यो विवाहपछि पनि निरन्तर हुनुपर्छ।

आफ्नो शरीरबारे निर्णय गर्ने अधिकार दुवैलाई हुनुपर्छ।

सम्पत्तिमा अधिकार पुरुषलाई छ भने महिलालाई पनि हुनुपर्छ।

सन्तानको नाम, नागरिकता र उत्तराधिकारमा समानता हुनुपर्छ।

विवाह नगर्ने अधिकार पनि हुनुपर्छ।

विवाह गर्ने अधिकार पनि हुनुपर्छ।

कसलाई जीवनसाथी बनाउने भन्ने निर्णय व्यक्तिको स्वतन्त्र रोजाइ हुनुपर्छ।

कुनै व्यक्तिको शरीर विवाहको दिनदेखि अर्को व्यक्तिको सम्पत्ति बन्न सक्दैन।

विवाहको प्रमाणपत्रले यौन सहमतिको स्थायी अनुमति दिँदैन।

विवाहले व्यक्तिको स्वतन्त्रता समाप्त गर्दैन।

विवाहले प्रेमको अधिकारलाई स्वामित्वको अधिकारमा बदल्न सक्दैन।

१२. श्वेतकेतुको कथालाई फेरि पढौँ

श्वेतकेतुको कथालाई आधुनिक आँखाले पढ्दा हामी एउटा गहिरो प्रश्नसम्म पुग्छौँ।

एक युवकले आफ्नी आमालाई अर्को पुरुषसँग सम्बन्धित देख्यो। उसलाई त्यो अस्वीकार्य लाग्यो। उसका पिता भन्छन्, यो पुरानो चलन हो।

तर श्वेतकेतु त्यसलाई परिवर्तन गर्न खोज्छन्।

त्यसपछि एउटा नयाँ यौन नैतिकता स्थापित हुन्छ।

यस कथालाई केवल पत्नीले पतिप्रति निष्ठावान् हुनुपर्छ भन्ने धार्मिक उपदेशका रूपमा पढ्नु साँघुरो पढाइ हुन सक्छ।

यसलाई अर्को प्रश्नबाट पनि पढ्न सकिन्छ।

समाजमा महिलाको यौन स्वतन्त्रता कहिले र किन नियन्त्रण हुन थाल्यो?

पितृत्वको निश्चितता र पितृवंशको निर्माणबीच के सम्बन्ध थियो?

सम्पत्ति र उत्तराधिकारले विवाहलाई कसरी परिवर्तन गर्‍यो?

किन महिलाको कौमार्य र निष्ठा पुरुषको निष्ठाभन्दा बढी महत्वपूर्ण बनाइयो?

र सबैभन्दा महत्वपूर्ण प्रश्न।

के हामीले सधैँदेखि यस्तै थियो भनेर स्वीकार गरेको विवाह वास्तवमै सधैँ यस्तै थियो?

महाभारतको कथा स्वयं भन्छ।

होइन।

एउटै महाभारतभित्र विवाहका अनेक संसार छन्।

श्वेतकेतुको कथा छ।

कुन्तीको कथा छ।

द्रौपदीको कथा छ।

दमयन्तीको कथा छ।

स्वयम्वरका कथाहरू छन्।

गान्धर्व विवाहका कथाहरू छन्।

यी सबैलाई एउटै आदर्श विवाहको ढाँचामा राख्न खोज्दा स्वयं प्राचीन आख्यानको विविधता हराउँछ।

श्वेतकेतुको कथामा यौनसम्बन्धमाथि नयाँ नियम बनाइन्छ।

कुन्तीको कथामा विवाह र जैविक पितृत्वबीच जटिल सम्बन्ध देखिन्छ।

द्रौपदीको कथामा एक महिलाका पाँच पति छन्।

स्वयम्वरमा महिलाको वर छनोटको सांस्कृतिक स्मृति छ।

गान्धर्व विवाहमा प्रेम, इच्छा र आकर्षणलाई आधार बनाइएको छ।

आठ प्रकारका विवाहमा सामाजिक र नैतिक रूपमा फरक फरक विवाह संरचनाहरू वर्गीकृत गरिएका छन्।

अर्थात् प्राचीन पूर्वीय सांस्कृतिक संसारमा विवाह एउटा मात्र स्थिर संस्था थिएन।

विवाहको इतिहास स्वयं विविधताको इतिहास हो।

१३. मातृसांस्कृतिक समाजले अर्को प्रश्न सोध्छ

पितृसत्तात्मक विवाहले सोध्छ, बच्चाको बुबा को हो?

मातृसांस्कृतिक सामाजिक संरचनाले त्यस प्रश्नलाई पूर्ण रूपमा बेवास्ता गर्दैन। तर उसले सामाजिक उत्तराधिकारको अर्को आधार रोज्न सक्छ।

बच्चा आमाको परिवारको हो।

यही कारणले मातृवंशीय परम्पराहरू महत्वपूर्ण ऐतिहासिक उदाहरण हुन्।

यसले देखाउँछ कि महिलाको यौनिकतालाई कडा रूपमा नियन्त्रण नगरी पनि परिवार, सन्तान, उत्तराधिकार र सामाजिक निरन्तरता व्यवस्थित गर्न सकिने सामाजिक संरचनाहरू मानव इतिहासमा थिए।

यसको अर्थ मातृसांस्कृतिक समाज पितृसत्ताको उल्टो मात्र हो भन्ने होइन।

यसको अर्थ यति मात्र हो।

मानव समाजसँग एउटा भन्दा बढी पारिवारिक तर्क थियो।

१४. विवाहको भविष्य

हामीले विवाहलाई समाप्त गर्ने होइन, विवाहभित्रको पितृसत्तात्मक स्वामित्वको अवधारणा समाप्त गर्ने बहस गर्न आवश्यक छ।

विवाह दुई व्यक्तिको सम्बन्ध हुन सक्छ।

तर त्यो सम्बन्ध समानताको हुनुपर्छ।

विवाह प्रेममा आधारित हुन सक्छ।

तर प्रेम स्वामित्व हुनु हुँदैन।

विवाहमा यौन निष्ठा हुन सक्छ।

तर त्यो दुवैका लागि समान हुनुपर्छ।

विवाहमा सन्तान हुन सक्छ।

तर सन्तान विवाहको अनिवार्य परिणाम हुनु हुँदैन।

विवाह नगरी पनि मानिस पूर्ण जीवन बाँच्न सक्छ।

गृहस्थ जीवन त्यागेर पनि मानिस अर्थपूर्ण जीवन बाँच्न सक्छ।

समलिङ्गी मानिसले पनि प्रेम र जीवनसाथी रोज्न सक्छ।

तृतीयप्रकृति र अन्य लैङ्गिक तथा यौनिक विविधतामा रहेका मानिसले पनि आफ्नै सम्बन्ध र जीवनशैली रोज्न सक्छन्।

कसैको जीवनलाई प्राकृतिक र अरूको जीवनलाई अप्राकृतिक भनेर वर्गीकरण गर्ने अधिकार समाजसँग छैन।

प्रकृतिको नाममा हामी धेरैपटक वास्तवमा संस्कृतिको नियम लागू गरिरहेका हुन्छौँ।

१५. अन्तिम प्रश्न

सायद अब हामीले प्रश्नलाई उल्ट्याउनुपर्छ।

विवाह किन आवश्यक छ मात्र होइन।

विवाह कस्तो हुनुपर्छ?

कसले विवाह गर्न पाउनुपर्छ?

कसलाई विवाह नगर्ने अधिकार छ?

विवाहभित्र शरीरमाथि अधिकार कसको हुन्छ?

निष्ठाको नियम पुरुष र महिलाका लागि बराबर छ कि छैन?

विवाह प्रेमको सम्बन्ध हो कि स्वामित्वको?

विवाहले व्यक्तिलाई स्वतन्त्र बनाउँछ कि नियन्त्रण गर्छ?

र सबैभन्दा गहिरो प्रश्न।

के विवाह प्रेमलाई संस्थागत गर्न बनाइएको हो, कि पितृत्वलाई सुनिश्चित गर्न महिलाको यौनिकतालाई नियन्त्रण गर्न?

इतिहासको उत्तर एउटै छैन।

विवाहका अनेक रूप थिए।

समाजका अनेक रूप थिए।

यौनिकताका अनेक रूप थिए।

परिवारका अनेक रूप थिए।

गृहस्थ जीवनका अनेक विकल्प थिए।

अविवाहित जीवन थियो।

संन्यास थियो।

बहुपति विवाह थियो।

बहुपत्नी विवाह थियो।

स्वयम्वर थियो।

गान्धर्व विवाह थियो।

मातृवंशीय परिवार थियो।

मातृसांस्कृतिक सामाजिक संरचना थियो।

मातृस्थानीय परिवार थियो।

सम्बन्धम् जस्ता सम्बन्ध संरचना थिए।

प्रेममा आधारित सम्बन्ध थिए।

र पुरुष महिला सम्बन्धभन्दा बाहिरका प्रेम र यौनिक सम्बन्धहरू पनि मानव समाजमा विभिन्न स्वरूपमा अस्तित्वमा थिए।

त्यसैले पुरुष र महिलाबीचको, अर्थात् विपरीतलिङ्गी, एकपति एकपत्नी विवाहलाई मानव जीवनको एउटै प्राकृतिक र सार्वभौम मानकका रूपमा प्रस्तुत गर्नु इतिहास, संस्कृति र मानव विविधतामाथि अन्याय हो।

विवाह मानिसले बनाएको सामाजिक संस्था हो।

पितृसत्ताले यसको एउटा शक्तिशाली स्वरूप निर्माण गर्‍यो। वंश, सम्पत्ति, उत्तराधिकार र पितृत्वको सुनिश्चितताका लागि महिलाको यौनिकता र प्रजननमाथि नियन्त्रण गर्ने स्वरूप।

तर मातृवंशीय र मातृसांस्कृतिक परम्पराहरू, स्वयम्वर, गान्धर्व विवाह, द्रौपदीको बहुपति सम्बन्ध र कुन्तीको आख्यानले देखाउँछन् कि मानव समाजले सम्बन्ध, सन्तान, परिवार र उत्तराधिकारलाई एउटै ढाँचामा मात्र व्यवस्थित गरेको थिएन।

मानिसले बनाएको संस्था मानिसले परिवर्तन गर्न सक्छ।

त्यसैले आजको प्रश्न विवाह बचाउने कि भत्काउने होइन।

विवाहलाई स्वामित्वबाट मुक्त गर्ने कि नगर्ने हो।

विवाहलाई पितृसत्ताबाट मुक्त गर्ने कि नगर्ने हो।

विवाहलाई विपरीतलिङ्गी अनिवार्यताबाट मुक्त गर्ने कि नगर्ने हो।

विवाहलाई समानता, स्वतन्त्रता, सहमति, सम्मान र प्रेमको सम्बन्ध बनाउने कि नबनाउने हो।

किनकि प्रकृतिले हामीलाई विवाहको प्रमाणपत्र दिएको होइन।

त्यो मानिसले बनाएको हो।

र मानिसले बनाएको कुनै पनि सामाजिक संस्था समयसँगै बदलिन सक्छ।